Aventuras de la razón en tiempos de cerrazón

Esta semana estamos analizando las nuevas ideas que proporcionaron los ilustrados en el siglo XVIII. Como nos cuenta Galeano, la enciclopedia francesa, L'Enciclopédie, marcó con su sello el Siglo de las Luces. El Papa de Roma mandó quemarla y dictó la excomunión de quien tuviera algún ejemplar de obra tan blasfema. Pese a haber pasado ya dos siglos y medio, este profesor de Historia y gran parte de su alumnado no han podido dejar de asombrarse con la invitación a seguir pensando que el escritor uruguayo nos dejó por escrito en su libro Espejos: una historia casi universal*, y que hemos podido disfrutar en euskera gracias a la traducción realizada por Txalaparta en 2013. Veamos, pues, algunas de aquellas definiciones:

   Autoridad: Ningún hombre [ni mujer, digo yo] ha recibido de la naturaleza el derecho de mandar sobre otros [y otras].

   Censura: No hay nada más peligroso para la fe, que hacerla depender de una opinión humana.

   Clítoris: Centro del placer sexual de la mujer.

  Hombre: El hombre [y la mujer, sigo diciendo yo] no vale nada sin la tierra. La tierra no vale nada sin el hombre [y sin la mujer].

  Esclavitud: Comercio odioso, contra la ley natural, en el que unos hombres compran y venden a otros como si fueran animales.

   Orgasmo: ¿Existe algo que merezca tanto ser logrado?

 ¿Qué os ha parecido? Pues sí, los veintisiete volúmenes de la Enciclopedia se publicaron entre los años 1751 y 1772. Harriturik? Askotan ematen du kaskagogor aroa ez dela inoiz betiko joango, ezta?

* Siglo XXI, 2008, págs. 166-167.

Galeano, "Askeen erresuma"

Atzoko saioetan merkataritza triangeluarra landu genuen, esklabo beltzen trafikoa, Kapitalaren eta Burgesiaren goraldiaren atzean zegoen zorigaiztoko jarduera ekonomikoa. Goiz osoa eman genuen Eduardo Galeanoren Ispiluak: Mundu ia ororen historia-rekin (Txalaparta, 2013). Hona hemen Brasilen ihes eginiko esklaboen babeslekuak, quilomboak, pertsona libreak osatutako komunitateak.

Askeen erresuma

Palmaresko quilomboa, Brasilgo handiena eta erresistenteena.

Hamazazpigarren mende osoan gertatuta.   

   Onddoak bailiran sortzen dira ihes eginiko esklaboen babeslekuak. Brasilen, quilombo esaten diete. Komunitte esan nahi du hitz afrikar honek, nahiz eta arrazakeriak itzulita nagikeria, kalapita edo putetxea izan.

   Palmaresko quilombo hartan, esklabo izanikoak aske bizi dira, jabe eta azukre larderiatsu barik asek, ez baitu honek ezer hazten uzten. Denetarik laboratzen dute, eta denetarik jaten. Euren jabeen egunekoa itsasontzietatik dator. Eurena, lurretik. Afrikar erako euren burdinolek aitzurrak, pikatxoiak eta palak ematen dizkiete lurra lantzeko, eta aiztoak, aizkorak eta lantzak hura defenditzeko.

Esklabo beltzen trafikoa: "Kaiola nabigatzaileak"

Grabatua: Esklaboak

Antzinako Erregimenaren Krisia aztertzen ari gara egun hauetan, Industria Iraultzak eta Frantziako Iraultzak behin-betiko desagertarazi baino lehen, XVIII. mendea. Aurreko klasean Kapitalaren eta Burgesiaren goraldia landu genuen, merkataritza kolonialik gabe ezinezko izango zena. Gaur, merkataritza horren oinarria izan zen merkataritza triangeluarra ikusi dugu, esklabo beltzen trafikoa, hain zuzen ere. Eduardo Galeanok (Ispiluak: Mundu ia ororen historia, Txalaparta, 2013) lagundu digu liburuak aipatzen duen kontzeptutik haratago joaten, esklabo hitzaren atzetik diren bizipenak ikustarazten, zenbaki huts horiek guztiak haragitzen: Koroa jantzi orduko, beltz trafikari bihurtutako Espainiako Felipe V.a; esklaboen lehen matxinada Amerikan; quilombo izeneko babeslekuak; Nanny askeen erregina; edota Rosa Mariaren adinak, sei urte zituela, 1725ean, Afrikatik eraman eta Rio de Janeiron saldu zuten emakumearen zorigaiztoko bizipenak...

Kaiola nabigatzaileak

Askatasuna gehien maite zuen esklabo-trafikariak Voltaire eta Rousseau jarri zien izen bere ontzi onenei.

  Hainbat beltz-tratularik erlijio izenez bataiatu zituzten ontziak: Arimak, Errukia, David Igarlea, Jesus, San Antonio, San Migel, San Tiago, San Felipe, Santa Ana, eta Ama Birjina Sortzez Garbia.

  Beste batzuek maitasun-adierazpenak zituzten grazia, jendeteriari, izadiari eta emakumeei: Itxaropena, Berdintasuna, Adiskidetasuna, Heroia, Ortzadarra, Usoa, Urretxindorra, Kolibria, Irrika, Betty Xarmangarria, Polli Ttikia, Zezilia Maitagarria, Hannah Zentzuduna.

  Ontzirik zintzoenek Menperatzailea eta Jagolea [zaindaria] zuten izen.

  Esku-lan zamatu hauek ez ziren sirena hotsez eta suziriz porturatzen, helduak zirela aldarrika. Ez zen beharrezkoa. Urrutik nabaria zen, kiratsarengatik.

  Sotoetan pilaturik ohi zetorren salgai atsitua. Gau eta egun elkarrekin zeutzan esklaboak, mugitu ezinik, guztiz erantsirik bata besteari tokirik ñimiñoena ez galtzearren gainean pixa, gainean kaka, elkarri kateaturik, lepoan lepoei, eskumuturrak eskumuturrei, orkatilei, eta den-denak burdinazko haga luzeei kateatuta.

  Asko eta asko hil ziren itsas zeharkaldian.

  Goizero, itsasora botatzen zituzten jagoleek zamok.

Galeano, Ispiluak, 190-191. orr.

Hispanitatea, Arrazaren Eguna, Festa Nazionala...

Tupac Amaru
Iturria: https://eu.wikipedia.org

Tortura hobian, erregearen ordezkariak galdekatu zuen.

  - Zeintzuk dituzu gaizkide? - galdetu zion.

  Eta Tupac Amaruk erantzun:

  - Hemen zu eta biok beste gaizkiderik ez dago. Zeu zapaltzaile izaki, neu askatzaile, biok heriotza dugula merezi.

  Zatikaturik hiltzera zigortu zuten. Lau zaldiri lotu zuten eta, hankak eta besoak gurutze eta, zatitu ez, ordea. Zaldien saihetsaldeak ezproiek urratzen, alperrik haiek saiatzen, eta zatitu ez, ordea.

  Borreroaren aizkorari heldu behar, beraz.

  Eguzki goriko eguerdia zen, Cusco haranean agorraldi luzea, baina bat-batean ortzia beltz-beltza zen, eta urratu, eta barra-barra erauntsi mundua ito duten eurialdi horietako bat.

  Beste buruzagi matxinoak ere zatikatu zituzten, Micaela Bastidas, Tupac Catari, Bartolina Sisa, Gregoria Apaza... Eta ibili zituzten euren zatikiak erakusgai matxinaturiko herrietan, eta erre egin zituzten, eta erraultsak airean barreiatu, beraiez oroimenik gera ez zedin.

Eduardo Galeano, "Euria", Ispiluak: Mundua ia ororen Historia, Txalaparta, 2013, 204. or.

* Gehiago jakiteko:

• https://eu.wikipedia.org/wiki/Tupac_Amaru_II.a

Tupac Amaru-ren exekuzioa
Iturria: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Tupac_amaru_execution.jpg

Siux tribuen azken guda bizirauteko

Hilabeteak daramatzate protestan Red Warrior kanpalekuan, Ipar Dakotako Standing Rock erreserban. AEBetako berrehun tribu inguruk indarrak batu dituzte, Dakota Acces oliobidea egiteko prozesua gelditzeko. “Arriskuan dago gure bizimodua”.

Argazkia: Shawn Thew / EFE

Berrehun tributako milaka lagunek hilabeteak daramatzate kanpatuta Standing Rockeko siuxen erreserban, Ipar Dakotan (AEB). Antolatzea erabaki dute, modu horretan jendeak emandako janaria banatu, umeentzako eskola bat sortu, batzarrak egin eta erlijio erritu tradizionalak egiteko. AEBetako bazter guztietatik ari zaie iristen laguntasuna, eta babes mezuak mundu osora hedatu dira. Siuxak ez daude bakarrik duela bi urte hasitako mobilizazioan. Hala da ze, altxamenduaren zioak batu egin dituela urte luzez etsai izan diren tribuak. Helburu garbia dute guztiek: Dakota Access oliobidea egiteko prozesua geldiaraztea. Petrolio hodiek Missouri ibaia zeharkatuko dute ur azpitik, eta arriskuan jar dezakete siuxen bizimodua. Siuxek ibaiko ura erabiltzen dute edateko, uztak ureztatzeko, abereak elikatzeko eta arrantza egiteko. Tribuetako liderrak, gainera, beldur dira: obrek tribuen hilerriak eta bestelako leku sakratuak suntsi ditzakete.

Mobilizazioak baketsuak ari dira izaten Red Warrior kanpalekuan, eta azken asteetan oihartzun handia lortu dute. Joan den apiriletik hona, kanpin dendak eta tipiak ugalduz joan dira, eta, egun, zortzi mila lagun inguru ari dira protestan. Hainbat korrikalarik 3.000 kilometro inguru egin dituzte, Washingtonera iritsi eta proiektuaren aurkako 160.000 firma aurkezteko. Siuxen erreserbako biztanleek ere martxak egin dituzte zaldi gainean, eta eserialdiak antolatu izan dituzte kamioei eta hondeamakinei bidea ixteko. Erantzuna bestelakoa izan da. Obra zaintzaileek indarrez erantzun dute; joan den astean, zaintzaileen txakurrek protestan ari ziren sei laguni hozka egin zieten.

Behin-behinean, geldituta

Epaitegietatik iritsi zaie itxaropenerako bidea: DC Zirkuituko Helegiteen Auzitegiak lanak

Iturria: Berria.

gelditzeko agindua eman zuen irailaren 16an. Dena den, epaitegiak ez du aztertu proiektua legezkoa den ala ez. Eraikuntza behin-behinean geldituta, auzitegiak denbora gehiago nahi du Standing Rock erreserbako siuxek eskatutako kautelazko neurrien gainean hausnartzeko. Barack Obama AEBetako presidentearen gobernuak ere esku hartu du. Duela hilabete batzuk, auzitegi batek ez zuen onartu lanak eteteko siuxek aurkeztutako helegitea, eta Justizia Departamentuak eta Barne Ministerioak prozesua behin-behinean gelditzeko eskatu zioten ETP Energy Transfer Partners enpresari. Etxe Zuriaren adierazpenen ostean iritsi da DC Zirkuituko Helegiteen Auzitegiak emandako epaia, eta oraingoz debekatu egin dute Oahe lakuaren albo banatan, 32 kilometroko eremuan, lanekin jarraitzea —gainontzeko lekuetan obrek aurrera jarraitzen dute—. Halere, AEBetako Armadako Ingeniari Taldeak eman zion oniritzia 2014an aurkeztutako proiektuari, nahiz eta Ingurumenaren Babeserako Agentziak kontrako argudioak aurkeztu, segurtasunari eta ingurumenari lotuak. 

Dakota Access oliobideak 3.300 milioi euroko aurrekontua dauka, eta, bi mila kilometroko ibilbidea osatuta, AEBetako lau estatu gurutzatuko ditu —Ipar Dakota, Hego Dakota, Iowa eta Illinois—. Hasierako proiektuan petrolio hodiek Bismark Ipar Dakotako hiriburua zeharkatu behar zuten, baina enpresak, segurutzat jo arren, ibilbidea aldatzea erabaki zuen, inguruan jende asko bizi dela iritzita.

Askok jarri dute auzitan oliobideen segurtasuna. AEBetako Segurtasun Administrazioaren datuen arabera, azken 30 urteetan 8.000 ezbehar baino gehiago izan dituzte herrialde osoko gas eta petrolio hodiek, eta kalte handiak eragin dituzte: hiru hamarkadatan 500 lagun baino gehiago hil dira istripuetan, eta batez beste 200 petrolio upel isuri dira egunero. Urteetan luze atzera jo gabe, irailean lau istripu larri izan dira AEBetan; azkena, Sweetwater inguruan, Texasen. Duela urtebete instalatutako hodia puskatu egin zen, eta 125.000 litro petrolio isuri ziren. «Galdera ez da hodia puskatu egingo den ala ez. Galdera da: noiz gertatuko da?», dio Malia Hulleman aktibistak. Hullemanen esanetan, enpresek badakite «lehenago edo geroago» ezbeharrak gertatuko direla.

Ekintzaile batek baino gehiagok iragarri du Dakota Access oliobidea hurrengo Keystone XLa izango dela. Keystone petrolio-hodi sistemak Alberta (Kanada) eta Texas (AEB) estatuak lotzen ditu. Enpresak proiektuaren laugarren adarra jarri nahi zuen martxan, Alberta eta Nebraska (AEB) lotuko zituena, baina Obamaren gobernuak errefusatu egin zuen ideia. «Proiektuak ez du lagunduko gasolioaren prezioa jaisten AEBetan, ez du enplegu egonkorrik sortuko, eta ez du murriztuko kanpoko energia iturriekiko dependentzia», adierazi zuen AEBetako presidenteak iazko azaroan.

XIX. mendeko itunak

Dave Archambault II.a da Standing Rockeko agintari burua. Joan den asteartean, Genevan izan zen (Suitza), NBE Nazio Batuen Erakundearen Giza Eskubideen Batzordean. Archambault II.ak deia egin zien batzordeko 49 kideei «denen artean» Dakota Acces oliobidea gelditzeko. Siuxen liderraren esanetan, AEBetako Gobernuak ez ditu errespetatu tribuekin adostutako akordioak. 1851n Siux Inguruen Ituna sinatu zuten; 1868an, berriz, Fort Laramieko Ituna. Itun horiek AEBetako Senatuak berretsi zituen, eta, hala, aitortu egiten du siuxen nazio burujabetasuna.

Archambault II.ak hitzeman du siuxek ez dituztela besoak jaitsiko. Duela bi aste, Etxe Zuriraino iritsi ziren haien protestak, eta, besteak beste, Bernie Sanders senatari demokratak bat egin zuen martxarekin. Bukaerako hitzaldian erregai fosilak baztertzearen alde mintzatu zen Sanders: «Bizi osoa eman dezakegu oliobide baten eta beste baten eta beste batean aurka borrokatzen, baina norbaitek egin beharko dio aurre benetako arazoari».


GALDERAK:

1. Laburbildu Siux-en Red Warrior kanpalekuaren gertaerak: Protagonistak, mobilizazioaren zergatiak eta helburua, burututako ekintzak eta auzi legalaren egoera gaur egun.
2. Zeintzuk eta ze nolako itunak sinatu zuten Siux-ek eta AEBetako Gobernuak? Zer aitortu zien Gobernuak?

Doug Crow, Siux tribuko baliabide naturalen kudeatzailea

Elkartasunaren eta bakearen kanpalekua bihurtu da Red Warrior. “Handia da jasotzen ari garen laguntza”. Eskola bat eraiki dute, eta, hara joandako irakasleei esker, umeek dakota hizkuntza ikasten dute.

Argazkia: Berria

Standing Rock erreserbako siux tribuko biztanleen abizenei erreparatu baino ez da egin behar konturatzeko ingurumenarekin eta naturako elementuekin daukaten harremana. His Horse is Thunder (Bere Zaldia Tximista da), Brave Bull (Zezen Ausarta) eta Sitting Bear (Hartz Eseria) adibide bakan batzuk baino ez dira. «Naturarekin daukagun interesa eta kezka duela mende askotakoa da», dio Doug Crow Ghost (Doug Bele Mamua) siux tribuko baliabide naturalen administratzaileak. Crow 1970. urtean jaio zen, Standing Rock erreserban, eta, duela bi urtetik, arduraz begiratzen dio Missouri ibaiari. Uste du ETP Energy Transfer Partners enpresak ibaiaren azpian egin nahi duen Dakota Access oliobideak «hondamendia» ekarriko duela Standing Rockera.

Nolakoa da bizimodua Red Warrior kanpalekuan? Hilabeteak daramatzazue protestan.

5.000 eta 8.000 lagun artean batu gara Cannon Ball ibaiaren ertzean. Handia da kanpalekua, eta oso baketsua. Eskola bat eraiki dugu, umeek ikasten jarrai dezaten. Bai irakurtzen, bai idazten, bai matematika ariketak egiten. Irakasleak etorri dira eskolak ematera, eta horrela dakota hizkuntza ere ikasten dute [siuxen hizkuntza] haurrek. Guk egunero errezatzen dugu kanpalekuan. Gure ondorengo belaunaldien alde errezatzen dugu batez ere, haiek ez dezaten motiborik izan borrokarako. Gure nahia da gure ondorengo belaunaldiek kutsadurarik gabeko ura izatea, ur garbia edan dezaten.

Elkartasuna sentitu al duzue?

Izugarri. Laguntza handia jasotzen ari gara leku askotatik: AEBetako gainontzeko estatuetatik zein munduko beste hainbat herrialdetatik. Beharrezkoak ditugun gauzak erosten dizkigute, arropak eta janaria batez ere, eta dirua ere ematen digute. Gainera, legeetan adituak direnek gomendioak ematen dizkigute, enpresari nola aurre egin jakiteko. Esker ona adierazi nahi diegu. Haiei esker, uraren alde borrokan ari direnek jantziak dituzte; janaria dute. Eta seguruago daude kanpalekuan.

AEBetako estatu askotako tribuak elkartu zarete oliobidearen proiektua gelditzeko. Esanahi berezia al du tribuen batasun horrek?

Berrehun bat tribu gaude hemen. Gure harremana azken mendeetako onena da. Oso baketsua. Estatu Batu osoan daude halako proiektuak, eta suntsitu egiten dituzte bertako biztanleen kulturak. 500 urte daramatzate berdin jokatzen. Zutitu eta aurre egiten hasi gara. Bizi garen bitartean, gure bizimoduaren alde jarraituko dugu borrokan.

Oliobideak kolokan jarriko al luke zuen bizimodua?

Gure kultura arriskuan dago. Enpresak oliobidea eraiki nahi duen lekuan gure arbasoak eta tribuko kideak daude lurperatuta. Leku sakratu da. Oliobidea Missouri ibaiaren azpitik igaroko da, eta, apurtuz gero, ibai guztia kutsatuko du. Hori gertatuz gero, ezin izango dugu urik edan, ez eta gure abereak elikatu edo lurrak ureztatu ere. Hondamendia ekarriko du.

Zenbat lagun bizi zarete Standing Rock erreserban?

Siux tribuaren populazioa zazpi mila biztanlekoa da Standing Rock erreserban. Baina Missouri ibaiaren bazterretan, ia Mexikoko golkora arte hedatuta, hamaika milioi pertsona bizi dira. Guztiek edaten dute handik ura.

AEBetako Gobernuak huts egin al du tribuen eskubideak defendatzeko garaian?

Ez gobernuak, zehazki; huts egin duena AEBetako Armadako Ingeniari Taldea izan da [talde horrek eman zion baimena ETP enpresari oliobidea egiteko]. Gobernu bati egotzi behar balitzaio errua, Ipar Dakotako Gobernuari egotzi behar genioke.

Zer jokabide izan du orain arte Etxe Zuriak?

Ez da oso aktiboa izan borrokan, baina pauso txikiak ematen ari da. Uste dut laguntzeko prest dagoela.

Uste duzu lagunduko dizuela proiektua gelditzen?

Horren alde errezatzen dugu egunero. Espero dut baietz

Protestak baketsuak izan arren, ekintzaile askok polizien jarrera oldarkorra salatu dute. 

Ez. Poliziak hor daude oliobidea egiten ari diren langileen eta manifestarien segurtasuna bermatzeko. Oliobide enpresa izan da guardiak eta txakurrak lanerako hartuta gu atzera botatzen saiatu dena. 

Tribuok betidanik erakutsi duzue naturarekiko errespetua. 

Kontzientziazio handia izan dugu betidanik. Ez bakarrik urarekiko. Airea, lurra, baliabide naturalak... Bizirik irauteko beharrezkoak ditugu. Gure parte dira.


GALDERAK:

1. Nolakoa da bizimodua Red Warrior kanpalekuan?

* Iturria: Berria egunkaria.

- http://www.berria.eus/paperekoa/1837/014/001/2016-09-27/siuxen_azken_guda_bizirauteko.htm

- http://www.berria.eus/paperekoa/1865/015/001/2016-09-27/azken_mendeetako_harremanik_onena_daukagu_tribuon_artean.htm

Ingalaterrako I. Iraultza: "To Kill an King" filma

1. Batxilergoan, azken bi saiotan, Ingalaterran XVII. mendean izandako bi iraultzak aztertu ditugu, Estuardo dinastiaren monarkia absolutua desagerrarazi zutenak. Lehenengo aldiz Europako historian Parlamentoak errege bat (Karlos I.a) tronotik kendu eta exekutatu egin zuen. Harrezkero, Ingalaterrako parlamentarismoa eredu izan zen beste leku batzuetan absolutismoa kendu nahi zutenentzat.

Gaur To Kill an King (Hil errege bat) filmeko hainbat eszena landu ditugu. Bertan I. Iraultzaren bigarren fasea islatzen da, gerra zibila bukatu (1646. urtea) eta Karlos I.a exekutatu zuten bitartean (1649. urtea). Hala ere, ikastetxoko txirrinak jo eta ordenadorea itzali behar izan dugu azken minutuak ikusi gabe. Hemen dituzue, bada, nahi izanez gero, Ingalaterrako historia politikoa irauli zuten gertakari horien inguruko azken eszena horiek:

Iturria: https://www.youtube.com/watch?v=27ipIdSa1fw

Elisabeth Vigée Lebrun, XVIII. mendeko aristokraziaren erretratugilea

 Paris-eko Grand Palais-en antolatu dute Elisabeth Vigée Lebrunen inguruko erakusketa, XVIII. mendeko aristokraziak gehien maite zuen erretratugilea. Hona hemen erretratu bilduma eta Le Monde egunkariak urriaren 13an argitaratutako artikuluaren hainbat pasarte.

Avant que les sans-culottes ne l’étêtassent – c’était un 16 octobre –, la reine Marie-Antoinette fut immortalisée par une jeune femme peu ordinaire. Elisabeth Louise Vigée-Lebrun (1755-1842) était belle, spirituelle, indépendante, et une des meilleures portraitistes de son temps. Une exposition au Grand Palais permet de s’en faire une idée.

Certes, elle a un petit côté – charmant – Point de vue, images du monde : hormis une dizaine de paysages, dont une curieuse huile montrant des bergers de l’Oberland bernois – pas au travail, Dieu merci, mais faisant la fête –, ce ne sont que comtesses, duchesses, princesses, quelques reines aussi, une ou deux impératrices et à peu près autant de tsars…

Mais, aussi surprenant que cela puisse paraître, c’est la toute première fois que la France

Elisabeth Louise Vigée-ren autorretratua,
1880, The State Hermitage Museum

lui consacre une exposition. A dire vrai, seuls les Etats-Unis s’y étaient risqués auparavant : c’était en 1982, au Kimbell Art Museum de Fort Worth (Texas). Pourquoi tant de réticence ? Sans doute parce que voir alignés plus de cent cinquante portraits d’Ancien Régime, ce n’est pas franchement folichon : l’heure est au divertissement, en matière d’exposition, et celle-ci ne draine pas réellement les foules. Bonne nouvelle: on y sera entre amateurs de belle peinture.

Car elle était douée, la dame ! Il faut dire qu’elle avait été à bonne école: son père, Louis Vigée (1715-1767), était lui-même un portraitiste respecté, et lui avait mis très tôt les pastels (un genre où elle excellera) en mains. Elle étudia aussi avec Davesne, Doyen et Vernet, tout en fréquentant une académie de dessin dirigée par une certaine Marie-Rosalie Hallé. Car des Beaux-Arts, il n'etait pas question: impossible à une jeune femme de travailler d'après des modèles vivants, mâles et tout nus [...].

Elle va en gagner beaucoup, surtout lorsque la reine lui accordera sa confiance. C'est qu'elle n'est pas précisément une beauté, Marie-Antoinette, au point qu'elle ne peut se voir en peinture. Vigée Le Brun saura adoucir ses traits, en particulier le menton prognathe des Hasbourg, et le roi Louis XVI, enchanté de voir sa femme sous un nouveau jour, lui déclare: "Je ne me connais pas en peinture, mais vous me la faites aimer".

La reine apprécie aussi les séances de pose: l'artiste est enjouée, spirituelle et dotée d'une belle voix. Les deux femmes chantent ensemble des airs à la mode. C'est à la faveur royale qu'elle doit d'être admise à l'Académie de peinture en 1783. Les statuts auraient du lui en interdire l'accès, non parce qu'elle était femme -il y en avait une quinzaine sur six cent cinquante membres ou assimilés-, mais parce que son mari exerçait la profession de marchand de tableaux, ce qui n'était pas tolérable aux yeux des académiciens d'alors.

Toutefois, c'est aussi la proximité avec Marie-Antoinette qui lui valut de critiques hostiles. Déjà peu aimée, "l'Autrichienne" avait perdu tout crédit auprès de l'opinion publique depuis l'affaire du collier. Vigée Le Brun tente alors un portrait qu'il faut bien appeler de propagande, en représentant la souveraine avec ses enfants [...].

Lorsqu'en octobre 1789, les Parisiennes des Halles et la garde nationale font revenir le roi de Versailles à Paris, Vigée Le Brun comprend qu'un monde, son monde, celui que la petite bourgeoise fille d'artisan-peintre a tant fait pour conquérir, s'effondre. Et que la virulence des attaques dont elle a fait l'objet ne présage rien de bon. Elle embarque donc dans une diligence avec sa fille Julie et une gouvernante, pour rejoindre l'Italie. Son exil commence. Il durera treize ans [...].

Comme elle représente pour l'aristocratie européene la portraitiste de Marie-Antoinette, martyre de la cause nobiliaire, on se l'arrache. On la demande à Naples: elle y peint la soeur de Marie-Antoinette, Marie-Caroline, princesse des Deux-Siciles et future impératrice d'Autriche [...].

Son errance se poursuit: en 1793, elle est en Autriche. Deux ans plus tard, après acoir traversé la Hongrie et l'Allemagne, elle arrive à Saint-Pétersbourg, où elle est présentée à Catherine II; en 1800, elle s'installe à Moscou puis repart à Saint-Pétersbourg, traverse á nouveau l'Allemagne avant de rentrer à Paris où une campagne menée par son mari a permis de la rayer de la liste des émigrés.

Elle n'y rest que'un an, le temps d'eponger les dettes de son époux, et part pour Londres. Puis revient à Paris, avnat de repartir pour la Suisse... Destin peu commun pour une femme de ce temps. Elle finira ses jours sous le règne de Louis-Philippe en peignant, fidèle royaliste, une Apothéose de Marie-Antoinette. [...] Sa tombe, au cimetière de Louvenciennes, porte une épitaphe qui résume et clôt une vie trépidante: "Ici enfin, je repose".

Ziztadak (2): Genozidioa

Esklaboak Amerikarako bidean

Hona hemen XIX. mendeko Kubako egunkarietan ohikoak ziren iragarki batzuk:

- Ile leuneko mulatotxo bat saltzen da, 7 urtekoa, osasuntsua eta oso polita, egokia morroitarako, 26 onzatan.

- 18ren bat urte dituen beltzatxo bat saltzen da, erditu berria eta umetxorik gabe, 250 pesotan, alokatu ere alokatzen da.

Esklabotzak 400 urte inguru iraun zuen, eta tarte horretan, Europako zibilizatuek Afrikan harrapatutako 150 miloi lagunetik 100 milioi lagun hil ziren Amerikara bidean, hiru lagunetik bi. Santiago Alvarez Kubako zinema zuzendariak, ordea, bere Nova sinfonía dokumentalean (1982) horrela dio:

-  Soilik 15 milioi heldu ziren Amerikara, giza merkantzia bilakatzeko. Beste guztiak, 135 miloi, ehizaren eta bidaiaren ondorioz hil ziren.

   Julian Zulueta Amondo arabarra (Anuzita, 1814) pertsonen trafikoan ezezik, azukrearen industrian eta mailegu-emaile lanetan ere aritu zen. Ulergaitza bada ere,  egun, independentzia eta berdintasuna maite dituen Kuba horrek baditu independentziaren aurkako eta esklabista baten omenez izendatuko Zulueta herria eta Zulueta kalea. Ulergaitza bada ere.

* Aurreko ziztada:

• Beti besteak aukeratzen

Pipitaki, papataki, nork daki...?

   Aurreko egunean aurkeztu nizkizuen Termidor eta Pilako Espeka lagunak. Honetan, atzerago joko dugu, XIX. mendera, Kolonietako komertzioa eta esklaboen trafikoraino. Gure testu liburuak (DBH-4, Vicens Vives) dituen akats eskandalagarri horietako beste adibide bat. Ea nork asmatzen duen. 

Jatorrizko mapa:

Lurra. Historia. Vicens Vives, 2008.

Euskarazko bertsioa:

Lurra. Historia. Vicens Vives, 2008.