Rosa Luxemburg, "Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti" [II]

Wronke, 1917ko uztailak 20

"[...] Atzo gauean, bederatziak aldera, ikuskizun eder baten lekuko izan nintzen berriro. Eserita nengoen sofatik leihoko beira argitzen zuen isla arrosa bat nabari nuen. Honek txunditu ninduen zerua erabat grisa baitzegoen. Leihorantz korrika egin eta edertasun haren menpe geratu nintzen. Ekialdean, zeru gris berdinduaren gainean hodei arrosa eder neurrigabea nabarmentzen zen, erabat irreala zen, beste leku ezezagunetatik etorritako irribarre bat, agur bat bezala. Nik askatasunaren moduko zerbait sentitu nuen, nahigabe bi eskuek luzatu nituen agerraldi magikorantz. Ez al da ederra bizitza eta ez al du merezi bizirik egoteak horrelako kolore eta irudiak jasotzeko? Ezin nuen nire begirada askatu ikuskizun argitsu hartatik eta argi izpi gorrixka bakoitza irentsi nuen, bat-batean nire jarreraz barre egin nuen. Jauna! Zerua, hodeiak eta munduko edertasuna ez dira Wronken geratuko, nik ez diet agur esango. Ez, luzaro lagunduko naute noan lekura noala, ni bizi naizen arte [...].

Breslau, 1917ko abuztuak 2

"[...] Berehala -gutuna idazteari utzi diot zerua behatzeko- eguzkia gradu bat jaitsi da eraikuntzen atzetik, goialdean hodei txiki pilo bat -Jaungoikoak daki nondik etorriak- isiltasunean elkartu dira. Gris xamur kolorekoak dira, zilar kolorekoak eta distiratsuak dira ilaran, hausten diren irudiekin iparrerantz zuzentzen dira. Arduragabekeria handia dago igarotzen diren hodei hauetan, irribarre axolagabe bat bezalakoak dira, neuk ere ezin izan dut irrabarrea ekidin, inguratzen nauen bizi erritmoarekin bat nator beti. Horrelako zeru baten aurrean nola izan daiteke norbait ankerra edo zitala. Ez ahaztu inoiz zure inguruari begirada bat botatzea, beti aurkituko duzu bihozbera izateko arrazoiren bat [...]".

Breslau, 1917ko abenduaren erdialdean

"[...] Atzo, nire buruarekin mintzatuz zera nioen: ez al da bitxikeria bat alaitasunean murgildurik egotea beti, arrazoi bakar bat izan gabe. Adibidez, lastaira gor-gogor batean nago eztanda, zelda ilun batean, nire inguruan betiko hilobiko isiltasuna dago, hilobi batean banengo bezala da. Presondegi aurrean gau guztia erretzen diharduen lanpararen islak leihotik sartu eta sabaian dantzatzen du. Une batetik bestera, urrunean tren baten burrunba lausoa entzuten da eta leihopean, oso hurbil, zaindariaren eztul txikia, zangoak luzatzeko bere bota astunekin dabilela. Bere boten azpian, etsita kirrikatzen da area, gau beltz hezean irtenbiderik gabeko bizitza baten atsekabea gogorarazten duela dirudi. Hemen nago etzanda, bakarrik, ilun, negu aspergarriaren menpe, hala ere pentsaezinezko poz berezi batek astintzen du nire bihotza, eguzki distiratsuaren pean, zelai loratu batean banenbil bezala. Eta ilunpean bizitzari irribarre egiten diot, hondamendia eta goibeltasuna argitasun eta zorion bihurtzeko sekretu miragarria ezagutuko banu bezala. Beraz poz honen arrazoien bila nabil, ez ditut aurkitu eta ezin dut saihestu nire buruaz barre egitea. Nik uste bizitza bera dela sekretu bakarra, gauaren iluntasun sakona belusa bezain ederra eta leuna dela ongi begiratuta. Eta zaindariaren pauso geldiaren eta astunaren pean sableak kirrinkatzen duenean ere bizitzak kantatzen du, entzuten jakinez gero. Une horietan, zugan pentsatzen dut, asko gustatuko litzaidake, egoera edozein delarik, edertasunera eta zorionera sarbide den giltza magiko hau zuri igortzea, une xarmagarri batean bizitzen utziko lizukeena, kolore aberatsezko zelaian ibiliko bazina bezala. Nik ez dizut aszetismorik aholkatu nahi. Nik poz ukigarri egiazkoak opa dizkizut, baina nik soilik, nire zorion agorrezina adierazi nahi nizun [...]"

Rosa Luxemburg, Kartzelako gutunak Sophie Liebknecheti,

Katakrak Liburuak, 2018, 72,77, 78. orr.

* Rosa Luxemburg, "Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti" [I]

Rosa Luxemburg, "Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti" [I]

Jatorrizko argitalpenean, 1920an Jugend-Internationale argitaletxeak ohartarazi zuen bezala, "Rosa Luxemburg zientzialaria eta borrokalaria soilik ezagutzen duenak ez ditu ezagutzen bere izatearen alderdi guztiak. Bere kartzelako gutunek irudia osatzen dute. Rosa luxemburgen jarraitzaileek eta borrokako kideek bere bihotz nekaezinaren aberastasuna ezagutzeko eskubidea dute".

Wronke, 1917ko maiatzak 2

"[...] Ba al dakizu batzuetan pertsona ez naizenaren sentipena dudala? Emakume irudia hartu duen txori bat ala bestelako abere bat naizela uste dut. Azken finean, lorategi baten txokoan nire etxean nagoela sentitzen dut, hemen bezala edo zelaian belar gainean bezala, erlastarrez inguratuta, gusturago nago naturaz inguratuta alderdiaren kongresu batean baino. Zuri esan diezazuket, zuk ez baituzu hau sozialimoa saltzen dudanaren susmorik izango. Zuk badakizu hala ere nik nire lekuan hiltzearen itxaropena dudala: karriketako borrokan ala espetxean. Baina nire baitan hurbilago nago nire txolarreengandik "burkideengandik" baino. Eta ez da naturan babesa, deskantsua aurkitzen dudalako, euren barrenean huts egin duten hainbeste politikarik bezala. Alderantziz, naturan ere biziki mintzen nauten egoera ankerrak topatzen ditut. Adibidez, oraindik gogoan dudan abentura txiki bat kontatuko dizut. Joan zen udaberrian landatik ibilaldi batetik nentorrela, bide lasai eta bakarti bat jarraitzen ari nintzelarik, lur gaineko orban txiki ilun batek nire arreta erakarri zuen. Makurtu ondoren drama isil baten lekuko izan nintzen. Kakalardo lodi bat bizkar gainean zetzan inurritxo aldra batengatik alde egin nahian, alferrik ahalegintzen zen, inurriek saldoka inguratzen zuten, bizirik irentsi nahi zuten. Lazturaz dardarka nire musuzapia atera ondoren munstro haiek ehizatzen hasi nintzen. Baina borroka luze bat izan nuen inurri haiekin, nekaezinezko gogortasunez eusten baitzuten zomorro gaixoa. Azkenik biktima gizajoa askatu eta belar gainean ipini nuenean jadanik bi hanka janda zituela ohartu nintzen. Alde egin nuen mesede handirik egin ez nion sentimendu mingarriarekin [...]"

Rosa Luxemburg, Kartzelako gutunak Sophie Liebknechi,

Katakrak Liburuak, 2018, 50-51.orr.

"Serpi i Molot". Igitaia eta mailua. "Igitailua". 100 urte.

Igandean Berriak hiru orrialde eskaini zizkion Igitaiaren mendeurrenari. Bertan Amagoia Gurrutxaga Urangak azaltzen digu langile batasunari eta komunismoari lortutako irudi honen sorrera eta Euskal Herrian kultur eremuetan utzitako arrastoa.

Mende bete ikur

"Igitailua", Asisko, Berria, 2018-06-03

Apirila da, 1918koa. Errusian, Urriko Iraultza bukatu da, Vladimir Ilitx Ulianov Lenin da Errusiako Errepublika Sozialista Federatibo Sobietar jaio berriko burua, eta beharginen eta nekazarien batasunean ardaztu nahi du estatua. Ikurra behar batasun horrek, eta lehiaketa antolatu dute. Aurkeztu diren proposamenen artean, mailua darabilte askok industria beharginen adierazle gisa; nekazariena, berriz, sega, sardea, goldea, eskuarea da, artistaren arabera. Igitaia erabili du Eugeni Kamzolkinek, eta mailuarekin gurutzatu. Igitailua. Paradoxikoa da: Kamzolkin ez da komunista, familia dirudunekoa eta sakonki erlijiosoa baizik. Paradoxak paradoxa, Sobieten V. Kongresuak bere egingo du ikurra uda honetan.

100 urte betetzear da igitailua, beraz. Urte horietan zehar, munduko bazter askotara hedatu da. Ikurra, eta, besteak beste, duen esanahia. Ikurrari begira, hau dakusa Antton Olariaga diseinatzaileak: «Bi tresna. Garbi. Bakoitza bere nortasunarekin. Estetika dotore eta duinean». Igitaiaren kurba zorroztua, makotua. Mozteko eta uzta biltzeko diseinatua. «Lur azpikoa (sustraia) bere horretan utziko duena. Mugimendu malgua. Abilezia. Herio-orrazkera. Erabakigarria». Mailua. Burdinari lotua. «Sendotasuna, kolpea. Zehatz. Barruraino. Edo txikitzeko. Gogor eta indartsu. Atzera bueltarik ez». Biak ala biak, espazio baten barruan fisikoki lotuta. Heraldika klasikoan eta harmarrietan bezala. «Kapitalismoaren etsai nagusia». Diseinuaren aldetik, ongi orekatua eta deigarria. «Irakurterraza bisualki».

Hona hemen artikulu osoa:

• https://www.berria.eus

Klaserik gabeko gizartea

Gaur goizean, klasean sartu eta aipu hau idatzi dut arbelan. Ikasleek burua jo eta su astindu ondoren, azkenean azaldu behar izan diet "klase" hori une horretan gozatzen eta sufritzen ari ginen klase-ordu bat besterik ez dela. Ahhhhh! Eta baieztatu ere baieztatu dugu, horrela izanik, bai, nire ikasleak ere badirela Mendillorriko sektore iraultzaileena.

Rodin-en eskultura
Argazkia: Patxi Abasolo

"Estudianteena da sektorerik iraultzaileena klaserik gabeko gizartean bizi nahi luketelako"

Sarrionandia, Hitzen ondoeza, 1997

Urte berrian ere, gure burua janzten

Lan txukun-txukuna

Ongi etorri 2017! Aste osoa eman dugu Txoko honetan klik egin gabe; horrek, hala ere, ez du esan nahi geldirik izan garela, jakina!; azken batean, oporraldiek aukera paregabea eskeintzen digute goxo-goxo lan egin ahal izateko. DBHko 4. mailari dagokionez, 1. Ebaluazioko errekuperazioak zuzendu egin ditugu, baita Industrializazio eta Langile Mugimenduaren inguruko lanen erdia baino gehiago ere. Batxilergoari dagokionez, azken klasean ikasleek egindako balorazioak aztertu, eta gure testu liburuan azaltzen ez diren hainbat kontu landu, I. Mundu Gerran euskaldunek izandako bizipenak, Patri Urkizuk "1914-1918: Lekukoak" liburuan bilduak.

Abenduan proiektu bat bideratu genuen Langile Mugimendua lantzeko. Germinal filma izan genuen ardatz, eta honako hauek bidelagun: abesti pare bat, etxerako lana, testu liburua, klaseko azalpenak eta klasean landutako filmaren hainbat zatiren inguruko solasaldiak. Politak emaitzak, batez ere, ikusita gogoz lan egin duten ikasleen lanak. Hainbat kontu hobetu behar, baina alternatiba polita izan da azterketa klasikoaren aurrean. Bueno, hori bai, 50 lan horiek irakurri eta ebaluatu behar izan ditugu, baina zer egingo diogu, ezta? Ikasleei esaten diegun bezala, gozamena da gustura egindako lana.

Ederra itxurak eta edukiak bat egiten dutenean.

"Germinal" filma

 Germinal eleberria 1885ean argitaratu bazen ere, Zolak 1866an kokatu zuen istorioa. Étienne Lantier gazte langabetua Montsouko meategira ailegatu da. Bertan, Maheutar familiaren eskutik, langileen bizimodu gogorra ezagutu eta sufrituko du lehenengo pertsonan: lan eta bizi baldintzak, Konpainiak ezarritako gehiegikeriak eta langileek abiatutako borroka tresna nagusia: Greba.

   Bitarteko polita dugu Industria Iraultzak sortutako gizarte berria eta langile mugimendua ezagutzeko. Hemen duzue filma etxean goxo-goxo ikusi eta klasean egindakoa borobiltzeko.

Dinbili, danba!... Forjarien kanta

 Lana suposatzen du ikasteak, lana, ahalegina, logikoa denez, honetan ez dago makiltxo magikorik. Badira, hala ere, mila bitarteko ahalegin hori zama ez bihurtzeaz gain, atsegina izatea ahalbidetzen dutena. Horrela hasi dugu Industrializazioa eta Langile Mugimendua gaia: Oskorri musika taldeko Forjarien Kanta aztertzen.

                                 Dinbili, danba! gaua eta goiza

                                 su eta keen artean

                                 sosegu eta deskantsu gabe

                                 geure buruen  kaltean,

                                 horrexegatik lanak utzirik

                                 gatoz guztiok batean.

Ez zuten bizimodu polita, ez, forjariek beraiek gogorarazten diguten bezala:

                                Hiru babarrun jateagatik

                                horrenbeste neke, pena,

                                erdi ustelik aurkitzen dute

                                forjariaren barrena

                               Oso goizetik lanean hasi

                               su eta keen artean,

                               dinbili, danba! gelditu gabe

                               guztiz ilundu artean,

                               arropa denak puskatzen eta

                               osasunaren kaletan.

Lan eta bizi baldintza gogorrak, klase konzientzia, konpromisoa, borroka kutxa... greba, hona hemen egun hauetan ikasten ari garen kontzeptuak. Langile mugimenduko kide konzienteak izanik, gure forjariek ez zuten atzera egin:

                                                Gora bai gora beti, gora forjaria!

                                                langile trebe zintzo da mailukaria

                                                lurpera, bai lurpera beti nagusia!

                                                ez digute egingo nahi duten guztia.

                                                Ez badigu ematen arrazoia guri,

                                                ez badigu ematen behar legez ongi

                                                su emango diogu geure fabrikari

                                                eta nagusiaren etxe guztiari.

Hemendik txalo bat lotsa gainditu eta abesten ausartu diren DBH-4Iko horiei. Animatu ez diren horiek, baietz orain abestu! Egin klik eta emaion/k, dinbili, danba!:

• https://www.youtube.com/watch?v=5ua45rqUqmI

Forjarien kanta, Oskorri

(Banda band, 2007)

Gaur forjariak lana utzirik

gatoz guztiok kalera

labeak oso itzaldu eta
protesta bat egitera.

Mailu burdinak bota ditugu

hantxe bertan bazterrera

ez dugu nahi berriro ere

toki hartara lanera.

Dinbili, danba ! gau eta goiza

su eta keen artean

sosegu eta deskantsu gabe

geure buruen kaltean,

horrexegatik lanak utzirik

gatoz guztiok batean.

Gora, bai gora beti, gora forjaria !

langile trebe zintzo da mailukaria

lurpera, bai lurpera beti nagusia !

ez digute egingo nahi duten guztia.

Ez badigu ematen arrazoia guri,

ez badigu ematen behar legez ongi

su emango diogu geure fabrikari

eta nagusiaren etxe guztiari.

Hiru babarrun jateagatik

horrenbeste neke, pena,

erdi ustelik aurkitzen dute

forjariaren barrena,

gure kontura egiten dute

nagusiek nahi dutena

gure lepotik gizentzen dute

bete faltrikara dena.

Oso goizetik lanean hasi

su eta keen artean,

dinbili, danba ! gelditu gabe

guztiz ilundu artean,

arropa denak puskatzen eta

osasunaren kaltean.

Ez badigute guri jornalik haunditzen

berriro gu ez gara lanera bihurtzen

arrazoiz gehiago badugu eskatzen

ez gaituzte inola hoiek ikaratzen.

Ez badigu ematen arrazoia guri,

ez badigu ematen behar legez ongi

su emango diogu geure fabrikari

eta nagusiaren etxe guztiari.

Ez badigu ematen arrazoia guri,

ez badigu ematen behar legez ongi

su emango diogu geure fabrikari

eta nagusiaren etxe guztiari.

[Hitza: Herrikoia]

Mamu bat dabil Europan zehar: komunismoaren mamua...

Gaur 4. gaia lantzen hasi gara Batxilergoko 1.an: Langile Mugimenduaren sorrera (1800-1914). Zer-nolako erantzuna eman zioten langileek industrializazioa ekarri eta kapitalismoa garatu zuen prozesuari? Honetan iturri historiko bat hartu eta patxadaz sakonki aztertuko dugu. Ikasturte honetako gure lehen liburuska, Manifestu Komunista, 1848an Karl Marxek eta Friedrich Engelsek idatzia.

Manifestu Komunista

Lehenengo argitalpena

Mamu bat dabil Europan zehar: komunismoaren mamua. Europa zaharreko Potentzia guztiak, mamu horri erasotzeko, Aliantza Saindu batean bildu dira: Aita Saindua eta Tsarra, Metternich eta Guizot, frantses erradikalak eta aleman poliziak.

Ez dago oposizioan alderdi bakar bat ere boterean daudenek komunistatzat jo ez dutenik, ezta alderdi bakar bat ere aurkakoei —aurrerazaleak nahiz erreakzionarioak—komunismoaren etiketa iraingarria jarri ez dienik.

Jokaera horretatik irakaspen bikoitza atera daiteke:

1) Europako Potentzia guztiek, dagoeneko, komunismoa Potentziatzat hartu dute.

2) Bada garaia komunistek, mundu guztiaren aurrean, beren kontzepzioak, beren helburuak eta beren joerak erakuts ditzaten, eta komunismoaren mamuaren ipuinari Alderdiaren beraren Manifestu bat kontrajar diezaioten.

Horretarako, Londresen, nazio askotako komunistak bildu dira, eta Manifestu hau idatzi dute, ingelesez, frantsesez, alemanez, italieraz, nederlanderaz eta danieraz argitaratua izan dadin.

Testuetako ideiarik inportanteenak argitzeko eta sakontzeko galdera batzuk:

1. Zer helburu du idatziak?

2. Zein da Materialismo Historikoaren lehenengo baieztapena, historiaren mamia? 

3. Non dago historiaurrearen eta garai historikoen arteko aldea?

4. Zer da Estatu modernoa?

Maiatzak 1: "Komunismoa"

Fernando Vicente,
El manifiesto comunista

KOMUNISMOA

Komunista izatea, gure gizartean, putakumea ez izateko modu bakarrenetakoa da, komunistek komunista izatea, behin baino gehiagotan, putakumea izateko beste modu bat bihurtu arren.

Joseba Sarrionandia, Hitzen ondoeza

Martxoak 8... Rosa Luxenburg-ekin

  "Askatasuna pribilegio bihurtzen den unetik eraginkor izateari uzten dio".

Rosa Luxemburg

Elkarlanean biografiak, 2000. urtea.

  

Martxoak 8, Nazioarteko Emakume Langileen Eguna. Egun egokia honako proposamen hau luzatzeko: Lorea Agirrek idatzitako Rosa Luxemburg-en biografia. Liburu laburra, irakurterraza eta euskaraz, ezin da gehiago eskatu, ezta? Hortik atera dut arestian idatzitako aipua. Rosa Luxemburg, emakumea eta iraultzailea. Animatu eta irakurri langile mugimenduan ezinbesteko ekarpena egin zuen emakume honen biografia laburra. Izan ere, mundu berdinzaleago, zuzenago bat helburu duen ezker mugimendua inoiz ez baita benetan iraultzaile izango sexu bietako pertsonen aukera eta eskubide berdintasuna praktikan gauzatzea lortzen ez badu.

Jerez de los Caballeros, Badajoz-eko "Germinal"

Irunek egindako lana

  Zoramena baieztatzea ikasleek disfrutatu egin dutela lantxoren bat egiten; bai, batek baino gehiagok, jakina! Are gehiago etxerako proposamenak etxeko belaunaldien arteko transmisioa gauzatzen laguntzen badu.

  Hona hemen ikasle batek balorazio pertsonala atalean kontatutakoa:

"Honi buruz ari garela nire aitonarekin komentatu nuen, eta interesagarria iruditu zitzaidan kontatu zidana. Bera Badajoz-en bizi izan da txikitan eta Jerez de los Caballeros herrian kokatzen zen burdinezko meategi batean lan egiten zuen bere osaba Josék. José arduradun nagusia zen eta instalazioak ondo zeudela ziurtatzera joan zen. Barruan zegoela bere hiru laguntzaileekin, sabaia behera joan zen eta hil ziren. Nire aitonak 16 urte zituen hori bere osabari gertatu zitzaionean, hau da, 1956an gertatu zen.

Pelikula hau gomendatuko nuke, bai, eta nire aitonarekin egun batean seguru nago ikusten bukatuko naizela.

Pello Gibelalde: Enpresario baten betaurrekoak

 Bigarren gaia lantzen ari gara 4.DBHn zein 1.Batxilergoan: Liberalismoa eta Nazionalismoa. Lehenengo gaian, Antzinako Erregimenaren Krisia: XVIII.mendea, Europan eman ziren aldaketa sakonak aztertu genituen, Ilustrazioa eskainitako oinarri teorikoa abiapuntu. Askotan erabili dugu betaurrekoaren metafora, ideologiek eragiten diguten mundua ulertzeko era ulertu ahal izateko. Antzinako Erregimena hilda, ideologia berriak azaldu ziren Aro Garaikidearekin batera: liberalismoa, nazionalismoa, sozialismoa...

 Herenegun, Pello Gibelalde ADEGIko presidenteak gaurko gazteei buruz hitz egin zuen. Hitzek aski ongi ikustarazten digute nolakoa den enpresario buru horrek dituen betaurrekoek eragindako ikuskera. Ea zer deritzozuen.

"Gure seme-alabak ondoegi bizi dira, ez dute goserik ahalegin handiak egiteko. Gazteek ez dute joan nahi Txinara edo Indiara. Gure emplegua munduan dago. Alemanian egotea ez da etxetik kanpo egotea hegazkinak egonda. Etxean aitatxo eta amatxorekin goxo egotea, ezkontzea eta Donostian etxea erostea ezinezkoa izango da".

Maiatzak 1

Berria, 2015-maiatza-1

"Nuestro mayo rojo: Aproximación a la historia del movimiento obrero vasco (1789-1990)"

  Bihar Maiatzaren Lehena izanen dugu. Hori dela eta, atzo Altsasuko Iortia Kulturgunean izan ginen Langile mugimenduari buruz solas egiten, LAB sindikatuak gonbidatua. Gehiegizko datuak eman beharrean, ibilbide historiko laburra egin ondoren, galderak planteatu nituen hitzaldian: Ba al da langile-klaserik? Nor da subjektua? Gaurko sindikatuak, ba al dira tresna eraginkorrak? Zer dela eta belaunaldien arteko transmizio eza?... Beti ere, iraganerako bidaia gure oraina hobeki ulertu eta geroa eraldatzeko asmoarekin, jakina! Hemendik txalo bereziak iaz argitaratu genuen liburua erosi zuten bost lagun ausart horiei.
  Ipar Hegoa Fundazioak eta Txalapartak argitaratu dute "Nuestro mayo rojo: Aproximación a la historia del movimiento obrero vasco (1789-1990)" liburua. Hiru ataletan dago egituratuta:
1. zatia: El despertar del movimiento obrero vasco, 1789-1917, Patxi Abasolo López.

2. zatia: De la pujanza al repliegue, 1917-1939, Dabid Mendaza Clemente.

3. zatia: Represión franquista, luchas obreras y nuevos tiempos, 1940-1990, Joxerra Bustillo Castresana.
  

   Hona hemen nik aztertutako garai historikoei idatzitako Aurkezpena. On degizuela!

PRESENTACIÓN

Atzoko eta gaurko langile iraultzaileei

En esta primera parte del libro vamos a remontarnos más allá de los orígenes propiamente dichos del movimiento obrero vasco. Partiendo de esos antecedentes históricos, analizaremos los elementos que hicieron posible su surgimiento y posterior desarrollo hasta finales de la segunda década del siglo XX, marcados estos últimos años por el final de la I. Guerra Mundial y la revolución soviética de 1917. La primera gran dificultad a la que tenemos que hacer frente a la hora de hacer una historia nacional es la necesidad de construir un marco cronológico adecuado que englobe los acontecimientos históricos de todos los territorios vascos.[1] Desgraciadamente, no es sino una de las muchas carencias que arrastramos por nuestra condición de pueblo conquistado y condenado a un largo proceso de sometimiento y aculturación. Es la realidad de un Pueblo huérfano de instrumentos institucionales, económicos, culturales o ideológicos propios que respondan a sus intereses y necesidades. También la historia del movimiento obrero vasco va a estar irremediablemente unida, por tanto, a la historia de los movimientos obreros de esos otros marcos estatales, el francés y el español, de una forma determinante durante sus primeros pasos.

Si atendemos a los marcos cronológicos diseñados por la evolución política de los estados español y francés, nuestra historia vendría marcada por los años 1789, 1808, 1812, 1814, 1833-1839, 1848, 1870-1871, 1872-1876, 1898 ó 1914-1919, entre otras fechas posibles, según nos refiramos al norte o al sur de los Pirineos. Todos esos momentos de inflexión, no obstante, tienen elementos comunes y de múltiples relaciones entre sí dentro de un marco historiográfico más amplio como es el europeo, e incluso elementos característicos que van a marcar la historia del mundo, sobre todo, del llamado mundo occidental. De ahí nuestra propuesta de partir del año 1789 y concluir en 1917, años marcados por sendas revoluciones que condicionaron el devenir nuestro, el de Europa y el del mundo entero.

Dado el objetivo de la actual obra, es decir, hacer una síntesis de la historia del movimiento obrero vasco, más que el material utilizado en la misma (adelantamos ya que gran parte de estos primeros capítulos es de segunda y hasta de tercera mano), la originalidad de estos primeros capítulos reside precisamente en intentar sacar una fotografía lo más completa y, como tal, que aborde esas transformaciones en el conjunto de los territorios vascos, así como en los distintos sectores que conforman su clase trabajadora. En definitiva, una aproximación al conocimiento de un sector de primer orden de nuestra historia social: el movimiento obrero, sin el cual no podríamos entender nuestro presente.

Aunque sea brevemente, nos hemos esforzado en integrar en esta síntesis elementos que suelen quedar en el olvido en trabajos semejantes. Es el caso del campesinado pobre, siempre en un segundo plano ante el protagonismo concedido al proletario industrial, tanto para las élites políticas y sindicales de la época como para la historiografía. De hecho, cuando a comienzos del siglo XX se dio inicio a una lenta y tímida legislación laboral, ésta lo fue tanto de carácter general como encaminada a regular el trabajo industrial. No encontraremos prácticamente ninguna disposición relativa a la agricultura, a pesar de la gran necesidad sufrida por el campesinado pobre. El mismo objetivo nos ha movido a abordar, aunque con mayor brevedad, esos otros sindicalismos, como el sindicalismo católico, que para nada buscaba la transformación de la injusticia estructural, pero que llegó a arrastrar incluso a más trabajadores y trabajadoras que el sindicalismo de clase. Con el apartado específico sobre la mujer hemos buscado la forma de hacer más visible lo que hoy sigue siendo el lado más silenciado de la historia de la humanidad.

Hay sectores que no van a aparecer en estas páginas, entre ellos el mundo del mar. En 1875, año en que se produjo la motorización de los barcos pesqueros con el uso del vapor y del petróleo, los pescadores vascos llegarán a su máximo número de efectivos. Durante toda la etapa aquí analizada, las condiciones de los arrantzales vascos se caracterizaron por su dureza y salarios escasos. Tampoco podemos olvidar las dos galernas que en el período aquí estudiado sufrieron, en 1878 y 1912, saldándose esta última con al menos 142 muertos y un único superviviente, Juan Daniel Eskurza, patrón de una de las dos embarcaciones que salieron de Lekeitio a pescar aquel 12 de agosto. La trainera a vela San Nicolás y la San Juan Bautista partieron del puerto de Lekeitio de madrugada con 116 bermeanos, 15 de Lekeitio, 8 de Elantxobe y 3 de Ondarroa. La galerna dejó, a su vez, un balance de 62 viudas y 205 huérfanos.[2] A pasar de esas duras condiciones laborales, los sindicatos de arrantzales no adquirieron especial relevancia, ni el creado por CGT ni las iniciativas cristianas como la asociación Jeunesse Maritime Chrétienne de la costa labortana. El estudio de la propia clase empresarial y las complejas relaciones existentes entre los distintos colectivos de la época son otras de las cuestiones que quedan pendientes.

Las características de esta obra nos han obligado a centrarnos en responder a las preguntas más frecuentes que podemos hacernos sobre la aparición del movimiento obrero en tierras vascas, recordando que en ese proceso van a sucederse una serie de etapas. En la primera, el desarrollo de la producción va creando la clase obrera, pero aún no podemos hablar de movimiento obrero. En la segunda etapa se producen acciones obreras de carácter espontáneo y destellos de toma de conciencia de la propia condición obrera. La tercera supone la larga etapa asociativa, donde el obrero se siente como tal, perteneciente a una clase con intereses y fines propios, y se asocia para el logro de todos esos fines o de parte de ellos. La cuarta y última etapa es aquella en que otras trabajadoras y trabajadores, manuales, intelectuales o de carácter intermedio, toman conciencia de su vinculación con los obreros y se integran o articulan, directa o indirectamente, en el movimiento obrero que toma así unas nuevas dimensiones.[3] Sin olvidar que, como afirma E. P. Thompson, la clase obrera no nació por generación espontánea del sistema fabril, ni fue fruto de una fuerza externa, la Revolución Industrial, que transformase mujeres y hombres trabajadores en una nueva estirpe de seres. Hemos de entender el proceso de formación de la clase obrera como un hecho de historia económica, pero también política y cultural. Sin duda, “la clase obrera se hizo a sí misma tanto como la hicieron otros”.[4] Así pues, estas páginas abordarán la evolución de las condiciones de vida y laborales, de la conflictividad y las organizaciones sindicales, dejando pendiente el análisis de todas esas otras experiencias comunes y colectivas sin las cuáles no podríamos entender dicho proceso de formación: las vivencias cotidianas en la ciudad y en el barrio obrero, en la cantina o el taller, las tradiciones, costumbres y distintos espacios de sociabilidad, lugares todos ellos donde trabajadoras y trabajadores vivieron y transmitieron las experiencias de clase que terminarían por configurarles como tal.

Nuestra convicción de que toda experiencia histórica es, de alguna manera, única, nos ha llevado a evitar trasladar a estas páginas modelos interpretativos de otros marcos de trabajo, con mayor razón aún cuando hablamos de una clase trabajadora vasca con unos ritmos muy diferentes en el tiempo y en el espacio. Nuestra prioridad ha sido marcar los principales elementos de todo ese proceso, con la esperanza que la trabajadora y el trabajador de hoy puedan acercarse al mismo y a sus protagonistas, con la mirada puesta en el presente y en el futuro. Al fin y al cabo, el punto de partida de este trabajo ha sido la constatación de que no estamos ante una historia neutra, pues aún somos quienes, en pleno siglo XXI, seguimos creyendo en la capacidad que mujeres y hombres tenemos para transformar nuestra realidad cotidiana y, con ella, el mundo en que nos ha tocado vivir. Un mundo que ni ha sido siempre así, ni tiene porqué seguir siéndolo. Todo ello pese al desconcierto ideológico que seguimos viviendo veinte años más tarde de aquella entusiasta proclama que sentenciaba el fin de la historia. Frente a ella, queremos concluir estas líneas haciéndonos eco de aquella otra reflexión realizada entonces por el historiador catalán Josep Fontana, por la actualidad que encierran sus afirmaciones:

“El espectáculo de unas sociedades europeas en que los propios perjudicados insisten en votar a quienes les están empobreciendo, temerosos de que cualquier cambio pueda empeorar todavía más su situación, revela, por una parte, la falta de una conciencia crítica, pero también la pérdida de la fe en cualquier posible programa alternativo. A la tarea de recomponer esta conciencia crítica, de devolver alguna esperanza y de reanimar la capacidad de acción colectiva hemos de contribuir todos. Por desconcertados que nos sintamos, sabemos que nuestra obligación es ayudar a que se mantenga viva la capacidad de las nueva generaciones para razonar, preguntar y criticar, mientras, entre todos [y todas], reconstruimos los programas para una nueva esperanza y evitamos que, con la excusa del fin de la historia, lo que paren de verdad sean nuestras posibilidades de cambiar el presente y construir un futuro mejor”.[5]

---

[1] La toponimia vasca empleada sigue los criterios de Euskaltzaindia. Nafarroa Garaia (Alta Navarra) y Nafarroa Beherea (Baja Navarra) se refieren, respectivamente, a las provincias situadas al sur y al norte de los Pirineos.

[2] Amezaga (2009: 16-17).

[3] Tuñon de Lara (1977: TI, 11).

[4] Thompson, D. (2002: 24).

[5] Fontana, J. (1992: 143-144).

Ama langile baten eskutitza (DBH-4 l )

Kaixo ama

Belgikako emakume meatzariak, 1881. Van Gogh.

Etxetik joan nintzenetik bizitza nahiko gogorra daramat. Ordu asko lan egiten dut meategian, soldata eskas baten truke, gainera. Gaur, adibidez, goizeko bostetan esnatu naiz lanera joan baino lehen seme-alaben eta senarraren gosaria prestatu ahal izateko. Janari gutxi daukagu eta nik hondarrak besterik ez ditut jaten, besteentzako janari nahikoa egon dadin. Ondoren, meategira joan naiz eta han ohikoa jasan behar izan dut.

Nire lana oso gogorra da, gizonek ateratzen duten ikatza orgetan eraman behar dudalako. Gizonak, gainera, ez dira nirekin ongi portatzen, eta horrek asko zailtzen dit lana. Hala ere, eguneroko kontua denez, ez diet kasurik egiten. Orgak bultzaka eramatea ez da daukadan lan bakarra, puntelatuak ere egin behar ditut. Orgak garraiatuz ahalik eta diru gehien lortu nahi dudanez, askotan ez dira egokiak lantzen ditudan puntelatuak. Egun askotan soldatatik dirua kentzen didate puntelatuak gaizki edo egin behar ez ditudanean egiteagatik. Niri ere ez zait egoki iruditzen, baina ezin dut gehiagorik egin.

Ikusten duzunez, lan nahiko gogorra da, eta lortzen dudan dirua ez da nahikorik izaten nire senarrarenarekin batera familia osoa mantentzeko.

Hamabi ordu edo gehiago lan egin ondoren, etxera itzultzen naiz eta han ere lan egin beharra izaten dut. Nire senarra oso nekatuta iristen da lanetik, eta nik seme-alabentzako afaria eta etxeko lan guztiak egiten ditudan bitartean, horrek atseden hartzen du.

Ni gose handiz iristen naiz etxera, lanean ogi zati bat besterik ez baitut jaten, eta gauean berriz ere hondarrak jaten ditut. Normalean gosez gelditzen naiz, nahiko aurrera egin ahal izateko, ordea.

Horrelakoak dira urteko egun guztiak. Hala ere, beste aukerarik ez dut familia aurrera eraman nahi badut. Espero dut zure bizitza atseginagoa izatea, ama.

Maite zaitut

Leire Moreno

Haur langile baten eskutitza (DBH-4 L)

Kaixo lagun

Haur meatzariak (AEB, 1906-1908)

Egunero zutaz oroitzen naiz, baina ez dut zu idazteko momenturik aurkitzen. Dakizun bezala, duela hilabete eta erdi hamar urte bete nituen. Egun horretan bertan sartu ninduten lanean meategian.

Oso gogorra egiten zait, baina pixkanaka ohituratzea espero dut. Ama nahiko ondo dago, ahizpa anaia txikiak zaintzen egoten da egunero, aurrera egiteko ahal duena lortzen. Aita, ordea, berdin jarraitzen du. Ia egunero, altxatzen garenean, aita oso mozkor etortzen da, amari aginduak emanten gainera, tratu txarrak eragiten, eta gu aurrean, dena ikusten.

Lanera joatean ere oso gaizki pasatzen dut. Beldurrak jota sartzen naiz zulo zakar horretan, baina derrigorrez joan behar dut familiarentzako dirua ateratzeko, bestela ez gara inora joango.

Oso gogorra da ikustea jendea nola dagoen, nik baino urte batzuk gehiago dituztenek hortzik gabe, pentsatzea ni urte batzuk pasata horrela geratu ahal naizela, oso gogorra da. Goizero altxatzean gauza bakarra pentsatzen dut: zulo zakar arriskutsura joan behar!

Espero dut zu ere nitaz oroitzea. Uste dut gehiago idatzi behar diogula elkarri. Espero dut zure eskutitza bueltan izatea eta dena ongi izatea.

Muxu bero bat lagun!

Irune Elizagaray

Lana katean: "Garai Modernoak", Charlie Chaplin

   Erritmo polita hartu dugu aste honetan DBH-4an: 1. ebaluazioaren errekuperazioa, Industrializazioa gaia amaitu eta berriari heldu, hurrengo astean 2. ebaluazio honetako lehenengo azterketa... Atzo Bigarren Industria Iraultza aztertu genuen, eta Charlie Chaplin izan genuen maisu. Garai Modernoak filmeak erakutsi zigun badagoela ikastea ongi pasatuz, eta ongi pasatzea ikasiz. 15 minututan ederki ulertu genuen XIX. amaieran ezarri zen serieko ekoizpena, taylorismo gisa ezagutzen dugun lan egiteko modu berri hura.

   Era honetako ekoizpenean lana katean egiten da, alegia, produkzio prozesua banatu egiten da zeregin oso espezifikoetan, zehaztasun handiko makinak erabiliz. Kate horretan, langile bakoitzak prozesuaren zati oso zehatza gauzatzen du, erabilgarriak ez diren mugimenduak baztertuz eta esku lanari ahalik eta etekin gehien ateraz. Filmean ikus dezakegu ze nolako ondorio txarrak eragin zituen langileengan: lan istripuak, langileen arteko harremanak gaiztotzea... Estresak erotu egingo digu Charlot.

   Filmeko lehenengo eszenan ardi taldea agertzen da, baita ardi beltza ere. Zer esan nahi digu zuzendariak?

Tiempos modernos from pluviason on Vimeo.