Iruñea frankismopean [VIII] Lehenengo masa-mobilizazioak

El fracaso de la resistencia militar al franquismo y la aceptación de la dictadura por las democracias parlamentarias occidentales, obligó a la oposición a cambiar de estrategia: abandonar las armas y centrarse en la actividad política-sindical clandestina. En ese contexto se dieron las primeras movilizaciones de masas a principios de los años 50.

Erresistentzia jarrera

Jesús Monzón Repáraz

1937ko urtarrilaren 10eko Aginduak Errepublika garaiko erakunde sindikal eta politiko guztiak legez kanpo utzi zituen. Helburu errepresibo bera izan zuen Erantzukizun Politikoen Legeak, 1939ko otsailaren 9koa. Guda galduta eta diktadura ezarritako izua bizitzaren esparru guztietara zabalduta, oposizioan erresistentzia jarrera nagusitu zen 1947ra bitartean. Klandestinitatean aritzera behartuta, erakunde guztiak zeuden diktaduraren amaieraren zain, zuzendaritza erbesteratuen esanetara. Kanpora begira egotea egundoko zama izan zen barneko militanteentzat. 1944an porrot egin zuen gerrillari errepublikazaleek Aran bailaran egin zuten inbasioak, Monzon komunista nafarra buru, eta oposizioa laster konturatu zen II. Mundu Gerrako garaileek muzin egingo ziotela espainiar Estatuan demokrazia ezartzeari. Hala ere, oposizioak ez zuen borroka armatua alboratu 50eko hamarkadan sartu arte.

Denboraren poderioz, erbestean ziren zuzendaritza politikoen eta barneko kideen arteko distantzia izugarri handitu zen. Aldi berean, kanpoko potentzien laguntzari esker erregimen frankista garaitzeko itxaropena gero eta irrealago bihurtu zen. Eta gainera, Armada frankistak oposizioaren estrategia militarra suntsitu egin zuen erabat. 1949. urtera bitartean, gerrillak 8.289 ekintza burutu zituen espainiar Estatu osoan. Enfrentamendu horren ondorio larrienak, ordea, militante errepublikazaleek pairatu behar izan zituzten: 2.173 hildako, eta 3.387 gerrillari eta 19.444 bitartekari, atxilotuak. Frankisten artean, ekintzek zenbaki hauek eman zituzten: 257 guardia zibil hilda, eta 368 zauriturik; 27 militar hilda eta 39 zauriturik; 12 polizia hilda eta 21 zauriturik; 11 polizia armatu hilda eta 18 zauriturik. Aurrerantzean, soilik gerrilla anarkistak jarraitu zuen, 1963. urtean bere azken gerrillaria erori zen arte.

Estrategia aldaketa

1950. urteko ekainean, AEBen eta SESBren arteko enfrentamenduak sortutako nazioarteko giro berriak Korean izan zuen lehen antzezlana: Guda Hotzaren garaia zen. Garai berean, Francoren diktadurak demokrazia parlamentarioen onespena lortu zuen, eta, hauek, horrela, diktadurak komunismoaren aurka azaltzen zuen jarrera sendoaz baliatu ziren. Ondorioz, eta urte horretan ere, NBEk Espainiaren aurkako neurriak bertan behera utzi zituen, Amerikako Estatu Batuek bultzatuta. 1951. urtean, Frantziako Estatuak Eusko Jaurlaritza Parisko egoitzatik kanporatu eta enbaxadore frankistari eman zion. 1953an, diktadurak Itun bana sinatu zituen Vatikanoarekin eta AEBekin eta, azken honen ondorioz, Nafarroako Bardean militarrentzako tiro-eremua sortu zuen. 1954. urtean, halaber, François Mitterrand barne ministroak Euzkadi Irratia ixteko agindua eman zuen.

Nazioarteko onespenak merkataritza-ateak ireki zizkion erregimen frankistari. Ondorioz, autarkismoa alboratu eta bestelako neurri ekonomikoak hartzen hasi ziren agintariak, liberalizazio-prozesuari hasiera emanez. Industrializazioa helburu, gizarteak aldaketa estrukturalak ezagutu zituen, eta horren ondorioz gizarte-gatazka berriak pizten hasi ziren. Aldaketa horiek, ordea, giro politiko errepresibo berean ematen ziren. Hori dela eta, hasierako aldarrikapen ekonomikoek bat egin zuten gero askatasun politikoen aldarrikapenekin.

Nazioarteko parametro berriek zein esperientzia militarraren porrotek, beraz, estrategia aldatzera behartu zuten oposizio errepublikazalea: armak utzi eta jarduera politiko-sindikal klandestinoan murgildu zen. 1949tik 60ko hamarkada bitartean, oposizio politikoak, barnekoak zein kanpokoak, benetako basamortuko zeharkaldi mingarria bizi behar izan zuen.

Iruñea, 1951ko maiatzaren 8a

1951. urteko martxoan Bartzelonan izandako lehen masa-mobilizarioaren ondoren, apirilean, greba deialdia hedatu zen Bizkaian eta Gipuzkoan, soldaten igoera eta prezioen kontrola aldarrikatzeko. Borroka horien oihartzuna amaitu baino lehen, Gasteizen 15.000 langile atera ziren kalera. Neurri errepresiboen aurka, greba luzatu eta hirugarren egunean greba orokorrerako deia egin zuten, eta borrokaren ondorioz, langile guztiek berreskuratu zuten lanpostua.

Antzeko ezaugarriak izan zituen Iruñean maiatzaren 8an burututako grebak. Bizi-baldintza gogorrak eta soldata eskasak zirela eta, 30.000 langilek erregimenaren aurkako lehenengo protesta handia egin zuten. Diaz Monrealek azaldu digun bezala, maiatzaren 7an arrautzen eta olioaren prezio altua ikusita, 500 emakumek gobernadorearengana jo zuten manifestazioan, kexak azaltzera. Arratsaldean, hainbat lantegitako beharginek lanaldia bertan behera utzi zuten elkartasuna adierazteko. Hurrengo egunean, IMESA enpresako langileak, lanuztea egin ondoren, beste enpresetara joan ziren pikete gisa. Manifestariek Mola jeneralaren alargunarekin egin zuten topo Gazteluko plazan, eta prest omen ziren autoari sua emateko. Greba egunean antolatutako manifestazioa tiroz sakabanatu zuten, eta hurrengo egunean Poliziak lau urteko umetxo bat hil eta lau gazte balaz larriz zauritu zituen. Maiatzaren 10ean, greba amaitu zenean, Lizarrara, Tuterara, Atarrabiara eta Zangozara zabaldu zen gatazka. Gertaerok frankismoaren gizarte-oinarrian gertatzen zen lehen haustura eragin zuten. 23 langilek epaiketa eta zigorrak jaso arren (epaiketa 1958. urtean egin zen), aldarrikapen-taula onartu egin zen (nahiz eta gero ez bete), atxilotuak askatu zituzten eta agintariek ez zuten inor kanporatu. Polizia-etxera eta kartzelara ez ezik, zezen plazara ere eraman zituzten protestaldietan atxilotutako 200 iruindarrak. Aldarrikapen taulak honako lau puntu hauek biltzen zituen: elikagai nahikoak eta prezio egokian; greban parte hartzeagatik zigorrik ez; lanuzteagatik galdutako soldata berreskuratzea; eta atxilotu guztiak askatzea.

PCE protesta giro horretaz baliatzen saiatu bazen ere, argi geratu zen bere ezintasuna, hurrengo mobilizazioetan ikusi zen bezala. 1958ko maiatzaren 5eko Adiskidetze Nazionalaren Egunean zein 1959. urteko ekainaren 18ko Greba Orokor Baketsuan soilik bere inguruko sektoreak mobilizatu ziren. Nafarroa Garaian alderdi ezkertiar tradizionalek oso eragin bazterrekoa zuten. Gainera, artean ez zen aldarrikapen politikoen garaia. Beste hamarkada bat beharko zen.

Testua: Patxi Abasolo López

Ezkaba aldizkaria, 265. zka, 2019ko maiatza

Iruñea frankismopean [VI]: Iruñeko udala

La nueva Gestora nombrada por el Gobernador Civil vino acompañada de fusilamientos y purgas contra concejales y trabajadoras de la administración municipal. Hubo que esperar hasta los años sesenta para que la aparición de los concejales sociales rompiera con la hegemonía del régimen franquista en el Ayuntamiento de la ciudad.

Eraildako zinegotziei Udalak eskainitako plaka

1936ko uztailaren 24an udal Gestora osatu zuen Gobernadore Zibilak: Mata alkatea, Azcarate, Arribillaga, Zabalza, Arilla, Arraiza, Beriain, E. Arraiza, Armisen, Aldaba, Turrilas, Sola, Pueyo, Mugica, Astiz eta Reta. Altxamenduari atxikimendua adierazi ondoren, berehala ekin zion udal arauak aldatzeari: eskoletan gurutzea eta Udal Batzar-aretoan Jesusen Bihotza berrezarri zituzten; bandera errepublikazalea hori-gorriarekin ordezkatu zuen; Santiago eguna jai -eguna izendatu zuen; Langileentzako laguntzaren aldeko Batzordea zein dibortzio legea bertan behera utzi zituen. Herrialdeko beste herrietara zabaldu ziren azkar batean neurri horiek guztiak.

Errepresioa jarraian heldu zen; ondorioz, zazpi zinegotzi erail egin zituzten. 2017ko apirilaren 14an Udalak berritu egin zuen eraildako zinegotzi horien omenez 2012an ezarritako plaka; horrela dio hitzez hitz:

“Iruñeko Udalak eta Hiriak eskainia, Espainiako II. Errepublikari leial irauteagatik hil ziren Florencio Alfaro Zabalegui, Gregorio Angulo Martinena, Corpus Dorronsoro Arteta, Victorino García Enciso, José Roa García, Mariano Sáez Morilla, Amadeo Urla Aramburu udal-zinegotziak eta beste udal-langileak oroitu eta omentzeko”.

Lehenengo asteetan izandako errepresioaz gain, Gobernadore Zibilak abuztuaren 21ean zabaldutako dekretuarekin purga edo garbiketa prozesua hasi zen ofizialki instituzioetan. Horren bidez, Oscoz, Alfaro, Donazar, Dorronsoro, Garcia, Larrache, Anso, Goñi, Llamazares eta Garcia Fresca zinegotzi ezkertiarren kargu-uztea dekretatu zuten, baita Demetrio Garraldarena ere, lehen irakasle kanporatua izan zena.

1937ko maiatzaren 18an bigarren purga hasi zen, ikerketa prozesua amaitutzat eman ondoren. 40 langile kanporatu eta 53 zigortu zituzten. Azken hauek ondasunaren laurden bat galdu zuten hiru hilabete eta hiru urte bitartean. Bi funtzionariori derrigorrezko erretiro ezarri zieten. Lanpostuen arabera, udaltzainak izan ziren zigortuenak. Afiliazio politikoari dagokionez, berriz, errepresaliatu gehienak Izquierda Republicanako militanteak izan ziren, eta ondoren sozialistak.

1937ko otsailean osatutako udal batzordean, 18 zinegotzitik 15 karlistak izan ziren. 1944ko apirilean, 14 zinegotzi karlistak eta 4 falangistak osatu zuten udalbatza berria, Jose Garran alkate. Gutxiengo falangista eroso zegoen gobernu postuetan. Karlismoaren baitan, ordea, etengabeko zatiketa gertatu zen. Hasiera batean, bere oinarriei eustearen aldekoen eta frankismoaren aldekoen artean. Geroago, eta gizartean ematen ari zen aldaketarekin bat eginez, diktaduraren hainbat elementurekin kritikoak izatetik askatasun demokratikoak aldarrikatzera iritsi ziren sektoreak agertu ziren eszenatoki politikoan.

Gobernadore Zibilak udalaren izaera bateratzailea zein zentralista bermatzen zuen, eta etengabe zapuztu zuen udal autonomia. 1949ko Toki-erregimenaren Legeak agintzen duen moduan, udalak printzipio organikoen arabera hautatzen ziren: laurden bat familia buruak ziren, beste laurden bat ordezkaritza sindikala, eta gainerakoa erakunde ekonomiko, kultural eta profesionaletako ordezkariekin osatzen zen. Azken bi laurdenak hautatzean Gobernadoreak zuzenean eragiten zuen. Irizpide hauek indarrean iraun zuten 1979ko hauteskundeak iritsi ziren arte.

Zinegotzi sozialak

 Erice Cano, eserita bostgarrena.

Hirurogeigarren hamarkadan, Iruñean zinegotzi talde bat hasi zen tertzio sistema horrek zabaltzen zituen zirrikituak erabiltzen, sektore karlista irekienen eta HOAC kristauen babesarekin; poliki poliki indarra hartzen joan ziren eta gobernuarekin gero eta tentsio gehiago sortzen. Miguel Angel Muez, López Cristóbal, Zufira, Auxilio Goñi, Joaquín Saez eta Jesús Velasco bezalako zinegotzi sozialek hiri justuago eta urbanismo jasangarriago baten aldeko ekimenak bultzatu ziren, beti ere soldatarik kobratu gabe.

Francisco Javier Erice Cano izan zen Gobernadore Zibilak hautatu ez zuen lehenengo alkatea. Diktaduraren azken udalbatza horretan, 1976ko apirilaren 7an, honako zinegotzi hauek izan ziren hautatuak:

Miguel Echaniz Sagues, Auxilio Goñi Donazar, Jesus Maria Velasco Iriarte, Miguel Angel Muez, Jacinto Martinez Alegria eta Juan Manuel Perez Balda familia-buruen taldean; Joaquin Saez Arguiñano, Jesus Maria Ibañez Ardanaz, Tomas Caballero Pastor, Miguel Javier Urmeneta Ajarnaute, Segundo Valimaña Setuain, Jose Maria Etayo Aznar eta Juan Frommknecht Samper ordezkari sindikalen taldean; eta Julio Moran Garces, Javier Rouzaut Garbayo, Leopoldo Abalos Almenara, Javier Arruiz Pagola, Jesus Ignacio Ibañez Uribarri eta Joaquin Arraiza Goñi erakunde ekonomiko, kultural eta profesionaletako ordezkarien taldean.

1977ko urtarilean, Ericek ikurrina ezarri zuen ofizialki Udaletxean, non haizearen eraginez dantza egin zuen harik eta 1981. urtean udalbatzaren erabaki berri batek eraitsi zuen arte.

Testua: Patxi Abasolo López

Ezkaba aldizkaria, 263. zka., 2019ko martxoa

* Iruñea frankismopean [V]: "Diputazioa ereinozduna"

Iruñea frankismopean [V]: Diputazio ereinozduna

En 1937 el dictador “premió” a Navarra con la Cruz laureada (popularmente conocida como la berza), y en 1975 la Diputación nombró al dictador “hijo predilecto”. Desde un principio, y hasta el último momento, caminaron de la mano el régimen franquista y la institución navarra que compartía sus mismos intereses.

2016an Diputaziotik erretiratutako gurutze ereinozduna

Nafarroa Garaiak egindako hautua saritzeko asmoz, diktadorea Iruñera hurbildu zen. 1937ko azaroaren 9an San Fernando Ohorezko Gurutzea eman zion herrialde honi. 1985era arte bere armarrian eraman zuen.

Diputazioa hasieratik azaldu zen altxamenduaren alde, 1936ko uztailaren 21ean zabaldu zuen agiriaren bidez. Beste lurraldeetan ez bezala, botere zibilaren egiturek zutik iraun zuten altxatuen zerbitzura gudak iraun zuen bitartean, nahiz eta boterea militarren esku zegoen. Diputazioak segituan ipini zituen bere instituzio zein errekurtso ekonomiko guztiak matxinatuen alde. Boluntarioen senideentzat diru-laguntza emateaz gain, Molak zein Armadak eskatutako kredituak eta azpiegiturak ere onartu zituen.

Militarrekiko elkar ulertzeak eta Diputazioak emandako diru laguntza zein laguntza materialei esker, zegozkien eskuduntzetatik harago joateko aukera eman zien matxinatuei. Horrela gertatu zen Errepublikak berak ukatu zien errentaren gaineko zerga kobratzeko eskubidearekin. Are gehiago, itsasorako bidea irekitzea ere eskatu zuten, Irun eta Hondarribia bereganatuz. Azken hau, ordea, berehala ahaztu egin zitzaien.

Hezkuntza eta Erlijio gaietan ere esku hartu zuen Diputazioak. Uztailaren 27an hartutako erabaki eraginkorrenak honako hauek izan ziren: eskoletan gurutzea eta erlijioa ikasgaia berriro ezartzea; Jesusen lagundia itzultzea; kleroak zergarik ordaindu behar ez izatea; irakasleen izendapenak berraztertzea. Abuztuaren 11n, 1828tik 1936 arte indarrean egondako Junta Superior de Educación martxan jarri zuen berriro, zeinak kultura eta hezkuntza mundua antolatzeko ardura bereganatu baitzuen, garbiketa ideologikoak egin ere bai.

Euskara, jakina, erabat baztertu egin zuten. «Agur» esate hutsa nahikoa zen susmagarri agertzeko. Lizarran, adibidez, horrela agindu zuen Ricardo Sanz Iturria komandante militarrak 1936ko irailaren 25ean kaleratutako Bandoaren bidez:

«Asímismo, se prohibe la palabra Agur, importada por los separatistas en lugar del Adiós, genuinamente español».

Herri euskaldunen eskoletan ere euskara irakaskuntza-prozesuan erabat baztertuta geratu zen, eta bere erabilera zigortua izan zen gupidarik gabe.

Hala ere, Estatu frankista indartu ahala, zentralizazio prozesua areagotuz joan zen eta, ondorioz, Diputazioak zituen hainbat eskuduntzaren garapena oztopatu egin zuen behin eta berriro. Estatu frankistak bizitzaren esparru guztiak kontrolatzeko asmo sendoa erakutsi zuen, eta Gobernadore zibila izan zen horretarako tresna. Mugimenduko probintzia burua izateaz gain, Diputazioko lehendakaria ere bazen, eta alkateak izendatzen zituen. Bera zen, beraz, benetako autoritatea, ordena publikoa, prentsa, propaganda zein zentsura kontrolatzen zituena.

Argi izan behar dugu, aldi berean, Diputazioaren eta Gobernadore Zibilaren artean izandako tirabirak edo Nafarroa Garaiak zituen ñabardurak (gobernadoreak ez zuen boto-eskubiderik, esaterako), ez zirela inoiz Madrilek diseinatzen zuen proiektu politikoa ezartzeko oztoporik izan.

Amadeo Marco eta Félix Huarte

El Escorialeko Hildakoen

 Haranako Gurutzea

Amedeo Marco Ilincheta dugu politikari frankistaren paradigma. Nabaskozeko zinegotzi eta alkate izan zen 43 urtetan, foru diputatu ia 40 urtetan eta Gorteetako Prokuradore, Mugimenduko Nazio Kontseiluko kide izateagatik, zein Foru Diputazioko lehendakariordea izateagatik. Makien aurkako operazioen arduradunetako bat izan zen, eta falangistek eta karlistek askotan saritu zuten. Lizarrako Euskal Estatutuarekiko atxikimendua adierazi zuen 1931. urtean, eta gero Iruñeko Gazte Jaimisten kidea izan arren, berehala alboratu zituen printzipio karlistak erregimen frankistaren alde lerrokatzeko. 1979. urtean Diputazioako lehendakari izendatu zuten. Diputazioaren praktika politikoa nolakoa zen ongi jakin nahi izanez gero, bere hitzak irakurri besterik ez dugu egin behar:

“He colocado no sólo a medio Navascués, sino a media Navarra, casi. Es verdad que he colocado a mucha gente y, si no lo hubiera hecho yo lo hubiera hecho otro.

Caciques tiene que haberlos, siempre que sean buenos. Y además, no es cacique el que quiere sino el que puede!”.

Izan ere, telefono bat, merkataritza-kontzesio bat, etxebizitza bat, mesede burokratiko hutsalena ere, lagun bati esker eskuratzen zen.

Diputazioaren baitan izan zitezkeen tirabirek ez zuten kutsu ideologikorik, funtzionamendua ulertzeko era ezberdinak besterik ez baitziren. Hor kokatu behar ditugu Amadeo Marcoren (Julio Asiain eta Angel Bañonekin batera) eta Felix Huarteren (Miguel Javier Urmeneta, Jose Heras eta Ambrosio Velascorekin batera) arteko enfrentamenduak.

Felix Huarte politikari eta enpresariaren figura, ordea, 60ko hamarkadan ezagutu zen garapen ekonomikoan kokatu behar dugu. 1950ean El Escorialeko Hildakoen Haranako Gurutzea Huarte enpresari esleitu zioten, eta hurrengo hamarkadan etekin handia atera zuen industria-prozesuan Diputazioak izan zuen joera aktiboarekin ere: urtegiak, autopistak, turismo-guneak, aireportua zein industriei emandako diru-laguntzak, Madrilen eta nafar burgesiaren arteko harremanetarako berme ezin hobeak izan ziren.

Seme-kutuna

1975eko apirilaren 23an Diputazioak seme-kutuna izendatu zuen diktadorea. Azaroaren 20an, Franco hil zela jakinarazi zenean, Diputazioa goizeko hamarretan bildu eta, doluminaz azaltzearekin batera, Katedralean Francori eskainitako hileta-elizkizun solemnea iragarri zuen.

Azken unera arte, beraz, elkarren ondoan egon ziren Erregimen frankista eta interes berak zituen instituzio nafarra. Diktadorea hilda, urte zail, korapilatsu eta interes handikoak izan ziren, gizartean bezala herrialdearen instituzio guztietan eragin zutenak. Lan-borrokek zein aldarrikapen politikoek (amnistia, autodeterminazioa, askatasuna) erabat astindu zituzten nafarren bizitzaren esparru guztiak. Kalean eta indar politikoen artean, talka egin zuten erreforma politikoa eta haustura demokratikoa kontzeptuek. 1979ko urtarrilaren 25ean, ordea, Tokiko Hauteskundeak eta Foru Instituzioen Antolamendua sinatu zuten Rodolfo Martin Villa Espainiako Barne ministroak eta Amadeo Marco Diputazioko lehendakariordeak. Horren ondorioz, 1979ko otsailaren 16an Diputazioak lehendakari izendatu zuen Amadeo Marco. Erreforma gauzatzebidean zegoen.

Testua: Patxi Abasolo López

Ezkaba aldizkaria, 262. zka., 2019ko otsaila

* Iruñea frankismopean [IV]: "Errepresioa, 1936-1939"

Iruñea frankismopean [III]: 1936ko uztailean erreketeak prest

El 17 de julio, recién finalizados los Sanfermines, los militares españoles se sublevaron en el norte de África; al día siguiente, Mola y los carlistas se encontraban en la Comandancia Militar organizando sus próximos movimientos. Pese a algunos enfrentamientos aislados en Arrotxapea, Jarauta y Descalzos, los sublevados se hicieron rápidamente con el control de las calles de nuestra ciudad.

Lehenengo erreketeak Gazteluko Plazan (1936-07-19)

El domingo desde las horas del amanecer,

vibró toda nuestra ciudad en una emoción

tan intensa, tan robusta, tan densa de fe y

pletórica de ímpetus heroicos, como pocas

veces se siente. Y luego, a lo largo de

todo el día, magnífico de sol, era el abrazo

fraternal de las gentes con los soldados,

los requetés, los de Falange, al grito intenso

e inacabable de ¡viva España!»

Diario de Navarra, 1936-uztaila-21

II. Errepublika sortu zenetik hasi ziren indar eskuindarrak altxamendua prestatzen, bereziki Nafarroa Garaiko erreketeak (Ikusi Ezkaba 191. zka.). Horrela kontatu zuen Antonio Lizartza Erreketeen Ordezkari Erregionalak bere memorietan: “Sabíamos que [la República] era un paso más hacia el abismo, como la Monarquía liberal lo fue hacia la República”. 1931n karlisten buru batzuk bildu ziren Baleztenatarren etxean, Leitzan: Generoso Huarte, Sainz de Larin, Eusebio eta Jaime del Burgo eta Juan Lesaca, besteak beste. Haien helburua, milizia karlistak militarki prestatzea. Lizartzak azaldu bezala, 1936ko uztailean nafar erreketeak prest ziren: “Se tenía encuadrada ya una fuerza de 8.400 Boinas Rojas, que al primer aviso saltarían en pie de guerra”.

Nafarroa idilikoa

Erreketeen kopuru horrek, militarren garaipenak eta pertsona zein erakunde ezkertiarren aurkako errepresioak, Nafarroa Garaiari buruzko irudi idealizatua sortzen lagundu zuten, frankismoak berak etengabe landu eta zabaldu zuen irudia. Horren arabera, urte horietan herrialde honek ez zuen arazo estrukturalik ezagutu, ez proiektu politiko desberdinik, ezta gizarte-gatazkarik ere.

Emilio Majuelo historialariak, ordea, agerian utzi ditu 1931 eta 1936 bitartean izandako gatazkak. Izan ere, gizarte-gatazka horrek Nafarroa Garaian ere ez zuen kutsu iraultzailerik izan. Helburua ez zen indarrean zegoen sistema politiko-ekonomikoa iraultzea, baizik eta corralizasen auzia konpontzea, garai horretan Nafarroa Garaiak zuen arazorik larriena. Eta arazo horri irtenbidea bilatzen aritu ziren nekazarien erakunderik garrantzitsuenak: UGT, non gehiengoa soldatapeko langileak ziren, eta FCSN (Federacion Catolico Social Navarra, gero FASN), non jabe txikiak nagusitzen ziren. Errepresioa bereziki bortitza izan zen zonalde horietan, benetako sarraskia. Horren ondorioz, corralizasen auzia behin-betiko enkistatzea lortu zuten.

Iruñean ere lan-baldintzak hobetzea zen helburu nagusia. Grebak ez ziren oso luzeak izaten, eta gehienetan soldata-aldarrikapenak izan ziren ardatza. UGTk, CNTk, SOVek eta Lanbide-Sindikatuek bat egiten zuten askotan. Ez zuten, ordea, harago joateko asmorik.

Errepresioa abian

Arrotxapeko Zirkulu karlistaren inaugurazioa,
1936-03-2, Pensamiento Navarro

Sanferminak amaitu berriak, uztailaren 17an, militarrak matxinatu egin ziren ipar Afrikan. 18an, Mola eta karlistak azken mugimenduak lotzen aritu ziren Komandantzia Militarrean; errepublikazaleak Gobernu Zibilean zeuden. Enfrentamendu bakan batzuk izan arren (Jarauta, Descalzos, Arrotxapean), altxatuek berehala bereganatu zituzten Iruñeko kaleak.

1936ko uztailaren 19an Emilio Mola Vidalen Bandoa egin zuten publiko. Ondorioz, gerra egoera aldarrikatu eta eskubide guztiak deuseztatu egin ziren. Bitartean, Iruñeko Guardia Zibilaren buru zen Jose Rodriguez hil zuten, eta Beorlegui izendatu koronel. Horrela azaldu zuen Diario de Navarra egunkariak gertatutakoa:

“Atzo gauez zortziak eta laurdenetan, zorigaiztoko istripu baten ondorioz, Guardia Zibilaren komandante zen Jose Rodriguez Medelek bizia galdu zuen. Goian bego”.

Hortik aurrera, herri guztietatik zetozen kide karlistak hasi ziren elkartzen euskal hiriburuan. Horrek ezerezean utzi zuen Nafarroako Herri Fronteak deitutako greba orokorra. Zonalde matxinatuekin alderatuz, antzeko kopurua izan zen mobilizatu zena, ez ordea haien profila, Nafarroa Garaian gehiengoa boluntarioa izan baitzen. 40.000 bat nafarrek parte hartu zuten Gipuzkoa eta Bizkaiaren aurka, Molaren Armadaren barruan. Horietatik 11.000 errekete, eta 7.000, falangista.

Altxamendu militarraren aurrean Euskal Herri osoa bitan banandu zen. Alde batetik, Bizkaia eta Gipuzkoa, Espainiako Gobernu errepublikazalearen alde; bestetik Araba eta Nafarroa Garaia, non karlistek bat egin zuten falangista eta militarrekin. Hiriburuei dagokienez, militarrak ez ziren batera altxatu. Bilbon Errepublikaren alde azaldu ziren, Donostian zalantzan egun batzuetan, eta Iruñean zein Gasteizen matxinatuen alde. Haiekin batera, bi herrialde osoak. Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan ere eman zen banaketa hori, bai gerrari buruz, bai matxinatuen garaipenaren ondoren iristen ziren errefuxiatuenganako jarreraren inguruan. Baionan, Miarritzen eta Hendaian ezkertiarrak nagusi baziren ere, herrialde horiek bere osotasunean eskuindarrak ziren. 1936ko maiatzean, Frantziar hauteskundeetan Herri Frontea garaile atera arren, René Delzangles, Bernard de Coral eta Jean Ibarnegarai eskuindarrak erraz nagusitu ziren Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan. Argitaratzen ziren aldizkari gehienetan Francoren alde agertzeaz gain, abertzaleek Errepublikarekin bat egin izana kritikatu eta errefuxiatuak maiz mespretxatzen zituzten La Presse du Sud Ouesten zein Eukualdunan, herri guztietara iristen zen euskarazko astekarian.

Nafarroa Garaiko abertzaleen artean ere jarrera kontrajarriak eman ziren. Hasiera batean, espainolen arteko gerra batean parte ez hartzeko esan arren, uztailaren 20an Nafar Buru Batzarrak Diario de Navarran argitaratu zuen bere azken agiria, Errepublikarengandik aldenduz:

“Nafarroako EAJk bere ideologia katoliko eta foruzale sutsuaren haritik, egungo borrokan Gobernuari ez dela lotu ezta lotzen ere publikoki adierazten du”.

Abertzale batzuk erreketean sartu ziren borondatez. Beste batzuek, ezkertiar asko bezala, errepresioak bultzatuta. Eta baziren. halaber, euskal gudariekin bat egin zutenak. Zaila da, benetan, kopuruak zehaztea. Buruen artean ere eman zen zatiketa hori. Manuel Aranzadi diputatu ohia (uztailaren 20an alderdia utzi zuen azalpen nahasien bidez) eta bere familiakoak matxinatuen alde azaldu ziren; Irujotarrak eta beste batzuk (Miguel Jose Garmendia, Salvador Urroz, Jose Maria Amadoz, besteak beste) Errepublikaren alde. Euzkadi Buru Batzarrean ere adostasunik eza izan zen nabaria irailaren amaiera arte. Azkenean, Euzkadi egunkari jeltzalean Errepublikarekiko atxikimendua zabaldu zen, baina sinadura jakinik gabe. Bestaldetik, Mendigoizaleko kideen jarrera zegoen. Hauek, Luis Arana, Angel Zabala edo Eli Gallastegiren iritziak aintzat hartu ondoren, espainiarren arteko guda zelakoan, lehendabizi independentzia aldarrikatu eta ondoren parte hartu behar zutela aldarrikatu zuten.

Testua: Patxi Abasolo López

Ezkaba aldizkaria, 260. zka., 2018ko abendua.

* Iruñea frankismopean [III]: "1936ko uztailean erreketeak prest"

Iruñea frankismopean [II]: Errepublika garaian ezkerra ezinean

En Pamplona, como en Navarra, la derecha resultó vencedora en los distintos procesos electorales vividos durante la II República española. En esta ocasión vamos a sacar una foto a la Pamplona de 1936, donde aparecerán las distintas organizaciones de izquierda y de derecha existentes en nuestra ciudad.

Grupo de Margaritas con la bandera rojigualda en Pamplona,

 19 de julio de 1936

Kedatsa sufrearen aurkako, Ongiak Gaizkiari aurre,

Kristautasunaren gurutzatuek Kainen bilobei aitzi.

Gorriak akabatu beharra dago, gorriek Espainia

akabatu baino lehen: ederki eta bapo bizi dira presoak,

maisuek apaizei lekua kendu diete eskoletan,

gizasemeak bailiran bozkatzen dute emakumeek,

dibortzioak zikindu egiten du ezkontza sakratua,

nekazaritza erreformak mehatxu degio lurren gaineko

Elizaren jabeari...

Eduardo Galeano, Ispiluak

Espainiako II. Errepublika sortu zenetik, herrialde honetan eskuina atera zen garaile espainiar Estatuko Hauteskunde Orokorretan, 1936an espainiar Estatuan Herri Fronteak irabazi zuenean ere. Emaitza horiek ulertu ahal izateko, ezinbestekoa da aztertzea nolakoa zen Nafarroako gizartea eta zeintzuk ziren bere kezka nagusiak. Nekazal gizartea baitzen, oso tradizionala, non erlijioak eragin handia zuen. Aurreko hamarkadetan, festa, mobilizazio eta debozio erlijiosoek nafar identitate katoliko militante berri baten oinarriak ezarri zituzten; identitate horrek etengabeko fede-erakustaldia exijitzen zuen etsaien aurrean, eta oposizio sendoa erakutsi zion 1931ko Konstituzio espainolaren 26. artikuluari, sekularizazio bultzatu zuenari, hain zuzen. Eskuinak, nekazal burgesia handiak, oso ongi aprobetxatu zuen herrialde horietako pentsaera tradizionala. Nekazari nafar xume askok jende zintzoaren garaipenaren aurrean zeudela uste zuten.

Herrialdearen kontrola bermatzea zen eskuinaren kezka nagusia, eta horretarako prest zegoen diktaduraren alde egiteko. Izan ere, ustezko euskal gobernu zentralizatu batek zein errepublikazaleen Nekazaritza Erreformak Diputazioari esker mantentzen zuen kontrol politiko eta ekonomikoa kolokan jar zezaketen. Hori zela eta, nafar nortasuna defendatzearen aitzakiarekin, aldarrikapen karlista forala aldatu eta euskal nazionalismoarekiko gorroto bihurtu egin zuen. Horrela, karlisten ideologian oinarrituz eta ideologia horren alderdirik atzerakoienak kontrajarriz, eskuindarrek Espainiaren aldeko defentsa sutsuaren bidez kontrol politiko eta ekonomikoa mantentzea lortu zuten. Lau hamarkada horietan etengabe ikus daiteke abizen ekonomikoen eta botere politikoen arteko lotura estua.

1936ko hauteskundeak

Una muchedumbre celebra la llegada de la II. República

 en la plaza del Ayuntamiento, abril de 1931. Fondo: AMP

Arestian esan bezala, 1936ko hauteskunde orokorretan ere eskuindarrak izan ziren Nafarroa Garaiari zegozkion zazpi diputatuak, eta horietako lau karlistak ziren, bi zedistak (CEDA alderdikoak) eta independente bat. Unión Republicana, Acción Nacionalista Vasca, UGT, Izquierda Republicana, Alderdi Sozialista, Alderdi Komunista eta azken hiru alderdi hauen gazteen erakundeek osatu zuten Nafarroako Herri Frontea.

Atera diezaiogun argazkitxoa garai honetako Iruñeari. Indar eskuindarrei dagokienez Gazteluko plazan topatuko genuke Zirkulu Karlista egoitza. 1936Ko martxoaren 2an inauguratu zen Arrotxapeko Zirkulua. Karlistekin batera Zirkulu Integristak eta Falange Espainolak osatzen zuten hiriburuaren eskuina. Lizarrako Julio Ruiz de Aldak ekarria, falangistek honako buruzagi hauek zituzten: Jose Moreno, Alfonso Casanova, Angel Arriaga eta Jose Escribano. Haien lehen egoitza Karlos III.ean zegoen, eta Kale Nagusian azkena, Herri Fronteak itxiarazia 1936ko otsailean. Iruñean ez ezik, Tutera, San Adrian, Peralta eta Mendavian ere sortu ziren taldetxoak. 1936an 640 kide ziren herrialde osoan.

Indar ezkertiarrei dagokienez, alderdi sozialista, UGT eta haien Casa del Pueblo Merced kaleko 5. zenbakian ikusiko genuke, Arrotxapeko langileen eta trenbideko langileen zentroa, Xabier aldapan CNT eta Tejeria kalean Federación Anarquista Ibérica. Errepublikazaleek Bergamin kalean ireki zuten lokala, Gazteluko plazan Ezkerra Errepublikanoak (Azañaren aldekoak), eta San Ignazio kaleko 11. zenbakian Alderdi Errepublikano Autonomoak (PRRS). Komunistek ere bazuten bere taldetxoa Iruñean.

Eta azkenik, EAJk Zapateria kalean zuen Eusko-etxea, Gazteluko plazan Euskal Gazteriak, eta Sarasate Pasealekuan STVk (Sindicato de Trabajadores Vascos).

Iruñean eskuindarrek gehiengoa eskuratu zuten 11.963 botorekin. Ezkertiarrek 5.967 boto lortu zituzten, eta abertzaleek 2.416. Estatuko Parlamentuan Herri Fronteak irabazi zuen, eta berehala sortu ziren tirabirak Diputazioaren eta indar ezkertiarren artean, hauek eskatzen baitzioten Madrilgo Gobernuari Gestora berri bat izendatzeko. 1934ko gertaeren ondorioz, eta batez ere Erriberan 32 udal gobernu indargabetu edo ordezkatu egin zituztenez, Herri Fronteak aldaketa eskatzen zuen.

Ezkerra ezinean

Helburu horrekin, martxoaren 6an hogeita hamar militante ezkertiarrek, Jesus Monzon komunista buru, Foru Diputazioaren eraikina okupatu zuten. Ordu batzuk igaro eta borondatez atera ziren, haien eskaera aintzat hartuko zutelakoan. Ez zen horrela izan, ordea. Hori zela eta, Jesus Monzon bera joan zen Madrilera, bidenabar erreketeen eta militarren mugimenduen berri ematera. Espainiako Gobernuak, hala ere, ez zuen Monzonek esandakoa aintzat hartu.

Garrantzi handia zuen Diputazioak. Udalen erabakiak baliogabetzeko eskumena zeukan, eta bere ardura zen Nekazaritza Erreforma indarrean ezartzea, zeinak herrietan gatazka asko eragin baitzituen. Indar eskuindarren diskurtso politikoaren atzean (foruaren zein erlijioaren defentsa sutsuak), interes ekonomikoak ezkutatzen ziren, lurraren jabetzaren defentsa besteak beste. Ricardo Zabalzak eta Federación Nacional de Trabajadores de la Tierrak gizarte mugimendu indartsua jarri zuten martxan. Horregatik, nekazarientzat Gestora haien etsai handiena zen.

Herri-ondasunen inguruko lege-proiektuari buruzko eztabaida ekainaren amaieran eman zen Madrilen. Uztailaren 1etik 10era bitarteko sesioetan, lur jabeak haserre bizian agertu ziren, Herri Fronteko Gobernua Nekazaritza Erreforma indarrean jartzen hasi zelako poliki-poliki. Iraultzarik ez zen, legeak betearazi besterik ez. Baina Errepublikaren aurka jotzeko nahikoa izan zen.

Patxi Abasolo López

Ezkaba aldizkaria, 259. zka., 2018ko azaroa.

* Iruñean frankismopean [II]: "40 urte luze, ilun eta latzen historia"

Cuando el alumnado saca a desaparecidos de las cunetas

Ayer, domingo, GARA publicó un artículo a doble página, firmado por Aritz Intxusta, sobre distintas actuaciones protagonizadas por la red Escuelas con Memoria en torno a la Memoria Histórica en Nafarroa, entre ellas la visita que realizamos desde Mendillorri BHI a la exhumación de Etxalaz.

CUANDO LOS ALUMNOS SACABAN

A DESAPARECIDOS DE LAS CUNETAS

Nafarroa mantiene activo un programa pionero para trabajar la memoria en Secundaria y Bachillerato. Varios centros han llevado a sus alumnos a ver cómo se exhuman cadáveres de las fosas. Escuelas con Memoria fomenta la elaboración de materiales, la colaboración entre centros y ofrece formación para profesores. Además, facilita el contacto con las víctimas y las experiencias han permitido intercambios con centros de Dunkerque, Gurs y Bustarviejo.

Paco Etxeberria ofrece explicaciones en la fosa de
Burutain ante alumnado de Iturrama y Alaitz.

César Layana es un profesor de instituto licenciado en Historia que trabaja en su sueño. «Las exhumaciones se van a acabar. Pronto llegará el día en el que se acabarán las pistas, se morirán los últimos testigos y los que sigan en las cunetas se quedarán ahí para siempre. Por eso hay que aprovechar ahora».

Layana ya no da clases. Ni en institutos ni en el edificio de Los Acebos de la UPNA, en el que figuraba como asociado. Ahora es el jefe de la Sección de Memoria del Gobierno. Su proyecto estrella es el programa Escuelas con Memoria. Y una de las cosas que hace es animar a profesores a que lleven a sus alumnos a ver cómo la Sociedad de Ciencias Aranzadi saca con sus pinceles y paletas a los desaparecidos tras el golpe de Estado de 1936.

«Nos avisaron esa misma mañana. Fue todo un jaleo tramitar todos los permisos. Cuando monté a todos mis alumnos en el autobús, ni siquiera sabían a dónde iban. Se lo conté por el camino», afirma Patxi Abasolo, profesor de Historia de Cuarto de la ESO en el Instituto de Mendillorri.

El autocar paró en Etxalaz el 26 de septiembre. Habían aparecido seis cuerpos en una fosa. Al terminar la jornada, un alumno redactó así su vivencia: «Es la primera vez que vivo una experiencia así. Mi primera impresión fue de sorpresa, pues nunca había visto el cuerpo de un muerto tan de cerca. Es impresionante pensar en cuánto tiempo ha estado ahí sin que su familia sepa nada de él, de qué le pasó. Me impresionaron también los dos hombres de 85 años que, con sus recuerdos, hicieron posible el descubrimiento. Pienso en lo duro que tuvo que ser para ellos vivir recordando eso que vieron. Me llamó la atención que un cuerpo todavía conservaba los botones de la camisa. Me pareció interesante todo: que a uno de ellos lo hubieran matado de un tiro en la cabeza, cómo se les puede identificar... Al principio, pensé que me daría asco, pero no. Valoro mucho lo que he visto».

El de este estudiante es uno de los resúmenes más completos del día, pues recoge los sentimientos más comunes entre sus compañeros, que se mueven entre la fascinación por los restos, la empatía hacia las familias de los desaparecidos, el interés por las explicaciones que les dio a pie de fosa el forense Paco Etxeberria y, sobre todo, la historia de los ancianos Juan Mendilazo y Nicasio Esquíroz, que fueron testigos, con 5 años, de cómo mataron a estas personas. «Cuando esa mañana en el autobús hablábamos de lo que íbamos a hacer, se acaloraron discutiendo por qué alguien había tardado tanto en contar lo que vio. Al volver, nadie discutió sobre eso. La experiencia les hizo entender el miedo que ocultó todo esto y por qué no hay que olvidar ahora», asegura Abasolo.

Además de la fosa de Etxalaz en Eguesibar, el Instituto de la Memoria ha llevado a alumnos de distintos centros a presenciar en directo las exhumaciones de Urdaniz, Burutain y Leranoz. En total, desde que se activó el Programa de Exhumaciones del Gobierno de Nafarroa, se ha rescatado ya a más de 80 personas de fosas y cunetas.

Trabajo en red rumbo a dunkerque

Visitar las exhumaciones es una de las actividades más vistosas de Escuelas con Memoria, pero el programa tiene una filosofía más profunda. Lo que se está construyendo es una red de centros, alumnos y profesorado que elaboran materiales didácticos y luego los comparten. «Empezamos con cursos de formación a profesores. El primer año, en 2016, teníamos al fascismo como temática. Al año siguiente continuamos con uno sobre itinerarios e imágenes con memoria y este año hemos profundizado en formación sobre mapas y cómo hacer excursiones a lugares relacionados con 1936».

Desde el Instituto de la Memoria se impulsa que sean los centros los que desarrollen sus inquietudes, siendo Layana y el equipo del Instituto de la Memoria los facilitadores de documentación y contactos de víctimas, testigos y expertos para garantizar esa transmisión intergeneracional de los recuerdos. Les pasan, por ejemplo, el número de la huérfana Áurea Jaso, para que les cuente su experiencia. «He estado en varios institutos. Es importante que lo aprendan. Han pasado muchos años, pero el dolor no acabó. Tengo la casa llena de las fotos de los que me faltan. Todavía les hablo», se emociona Jaso.

Jaso, junto con su marido, fue una de las impulsoras de las exhumaciones tempranas. Aquel movimiento que, tras la muerte del dictador, se echó con las palas a las cunetas en busca de sus familiares. En el marco de este impulso a los centros por reactivar la memoria el profesor Pablo Ijalba, del Instituto Valle del Ebro de Tutera, dirige ahora un trabajo de investigación con sus alumnos para investigar este movimiento y recoger testimonios orales en Erribera. «Además de este proyecto, mantenemos otro para buscar los nombres de los navarros que se llevaron al campo de Gurs», subraya Ijalba.

Las Escuelas con Memoria se han dado cuenta de que tener estos lugares de horror tan cerca resulta un tesoro. Y la prueba es que educativos del Estado francés han mostrado su interés en hacer intercambios de alumnos con institutos navarros para poder enseñar hasta dónde llegó el fascismo. Así, ha habido primeras experiencias con Gurs. Y la ikastola San Fermín realizó otro viaje a Dunkerque. Los estudiantes de Iruñea vivieron más de cerca la II Guerra Mundial, mientras los responsables del Lycée Noordover estaban interesados en conocer Sartaguda. Otros centros realizaron intercambios con Bustarviejo (Madrid) para ahondar en los trabajos con esclavos del franquismo.

Layana está convencido del potencial de estas actividades y de aprovechar educativamente la tragedia de la represión en Nafarroa. «Aquí no ha habido frente y eso hace que todo sea especial. Mediante intercambios, podemos conseguir que los alumnos visiten zonas donde ha habido batallas y conozcan también esa otra parte», dice el profesor. En concreto, ya que GARA es un medio nacional, menciona que sería interesante que se conocieran el Cinturón de Hierro.

Uno de los hitos del Instituto de la Memoria en el aprovechamiento educativo de este particular legado histórico fue convertir en GR el recorrido que realizó el fugado Jovino Fernández desde la cárcel de Ezkaba hasta llegar a Urepel. El curso pasado, nueve institutos realizaron esta marcha en dos etapas junto a expertos de la vida en aquella prisión, como Fermín Ezkieta, o el nieto del fugado Andrés Zudaire, al que fusilaron por intentar huir. El segundo día, cuando llegaron a Urepel, les esperaba la hija de Jovino. «Fue terriblemente emocionante para ella. Dijo que ver a todos esos estudiantes fue una de las experiencias más intensas que ha vivido», recuerda Josemi Gastón, responsable del Instituto de la Memoria. Gastón, también profesor, sostiene que Escuelas con Memoria juega un papel trascendental para que las nuevas generaciones no olviden.

Declaraciones

«A la vuelta en el autobús, nadie discutió sobre por qué la gente tardó tanto en contar dónde estaban los cuerpos. La experiencia de escuchar a esos dos ancianos les hizo entender el miedo que ocultó todo esto y por qué no hay que olvidar»

Patxi ABASOLO

Profesor de Historia del Instituto Mendillorri

«Para la hija de Jovino fue inolvidable. Me contó que ver a los estudiantes llegar a Urepel por la ruta que siguió su padre al escaparse de Ezkaba fue uno de los momentos más intensos de su vida»

Josemi GASTÓN

Responsable del Instituto de la Memoria

«He estado en varios institutos. Es importante que lo aprendan. Parece que han pasado muchos años, pero el dolor no acabó ahí. Les cuento lo que pienso, ya no tengo miedo a nada»

Áurea JASO

Huérfana pionera de exhumaciones tempranas

«Aquí no ha habido frente, eso hace que sea especial. Creo que con intercambios podemos conseguir que alumnos visiten zonas donde se batalló»

César LAYANA, Jefe de la Sección de Memoria