Iruñea frankismopean [I]: 40 urte luze, ilun eta latzen historia

Durante este curso, en la Ezkaba vamos a analizar los años que nuestra ciudad pasó bajo el franquismo, una historia de 40 largos, duros y oscuros años, donde la represión cumplía una clara función política: aterrorizar y anular a todo aquella persona desafecta al régimen dictatorial.

"Nafarroa Gurutzadan eroritako bere hilei", "Eroritakoen
monumentu" gisa ezagunagoa, Iruñean eraiki zen, 1942an.

Euskal Herria preso zegoen frankismopean. Frankismotik demokraziara gauzak aldatu egin ziren, zeldako atea ireki zen.

Eta demokrazia espainolak euskal herria libre utzi zuen, gartzelako patioan.

Joseba Sarrionandia, Hitzen ondoeza

Iruñeak badu euskaraz idatzitako bere historiaren liburua. Aurreko ikasturteko azken Ezkaba prestatzen ari ginen bitartean, kalera atera zen Iruñeko historia: Hiriaren ibilbidea historian barna. 32 ikerlari eta adituren artikuluen bitartez, jakintza arlo eta ikuspuntu ezberdinak hartu dira abiapuntu geografiaren, politikaren, gizartearen, hizkuntzaren eta kulturaren bilakaera aztertzeko. Nik landutako atala moldatu eta presarik gabe aztertuko dugu Ezkaba aldizkariko ikasturte berri honetan: Iruñeko historia diktadura frankistaren menpe; 40 urte luze, ilun eta latz horien historia hain zuzen ere.

Bortizkeria, errepresioa, izua

Iruñearentzat zein Euskal Herriarentzat urte horiek zer izan ziren jakin ahal izateko, hastapenetik aztertu behar ditugu, hain zuzen ere une horretan agertzen baitzaigu, Josep Fontana historialari katalanaren hitzak erabiliz, «mozorrorik eta interferentziarik gabe», eta horrela jakingo dugulako frankismoaren ondorioak aurrerapauso ala atzerapausoak izan ziren 1936 bitartean emandako aldaketen aurrean.

Bortizkeria eta errepresioa izan ziren urte horietan nagusitu ziren elementuak. Baita horiek eragindako izua ere. Horren adibide latzak izan ziren 3.000 fusilatzeak gerra gauzatu ez zen herrialde honetan, baita altxamenduaren hasieran Molak adierazitako hitz bortitzak ere:

«Esta guerra tiene que terminar con el exterminio de los enemigos de España […]. Serán pasados por las armas, en trámite de juicio sumarísimo..., cuantos se opongan al triunfo del expresado Movimiento salvador de España, fueren los que fueren los medios empleados a tan perverso fin».

Oposizioaz zer ulertzen zuten ikusteko, oso adierazgarria da ulertzea nahikoa zela agintari berriek agindutako kargu bati muzin egitea fusilatua izateko.

Hurrengo zenbakietan errepresioak betetzen zuen funtzio politikoa azalarazten saiatuko naiz, etsaia izutzea eta indargabetzea izan baitzuen helburu. Nafarroa Garaian altxamenduak izan zuen babesa ahaztu gabe, hori izan zen diktaduraren iraupen luzea bermatu zuen gakoetako bat. Errepresioak gizarte-sektore dinamikoena indargabetu zuen, eta gizarte-arlo guztiek pairatu behar izan zituzten horren ondorioak: kultura-, irakaskuntza-, ekonomia- zein politika-munduak. Esparru horien guztien eragile aurrerakoienek osatu zuten zigortuen multzoa: fusilatuak, erbesteratuak, kartzelatuak, kanporatuak. Horiek guztiak urteetan isilaraziak izan ziren.

Zergatik?

Eta hori guztia, zergatik? Egoera iraultzaile berri bati aurre egiteko? Gizartearen ezinegona bideratzen ez zekien gobernu errepublikazale bati aurre egiteko? Nafar erreketeen prestaketa-prozesuan ikus dezakegu nola Espainiako I. Errepublikarekin batera hasi ziren militarki antolatzen. Antonio Lizarza Iribarren karlistak testigantza zuzena utzi zigun Memorias de la Conspiración liburuan. Matxinatuak iraultzari aurre egiteko sortuak zirela esan arren, Errepublika bera zen helburua, Errepublika eta berak ekarri zuena. Demokrazia eta parlamentarismoa deuseztatzeko borondate sendoa zuten falangistek eta tradizionalistek, eta azken hauek gehiengoa ziren gure herrialdean. Eta helburu horrekin jarri zuten indarrean desgaste kanpaina bat 1931ko urtean berean. Garai hartan diskurtso eskuindarrak zioenaren aurka, altxamendua ez zen gauzatu prest zegoen iraultzaren aurka. Militarrek beldur zioten Hauteskunde Orokorraren hurrengo egunari, masak kalera atera eta egoerak Gobernu errepublikazalea gaindituko zuelakoan. Ez zen, ordea, horrelakorik gertatu. Gudak sortutako giroan egingo dugu topo elementu iraultzaileekin, ez lehenago. Iraultza gudaren ondorio gisa ikusi behar dugu, eta ez alderantziz.

Diputazioa hasiera-hasieratik jarri zen altxamenduaren alde, 1936ko uztailaren 21ean zabaldu zuen agiriaren bidez. Nafarroa Garaiak egindako hautua saritzeko asmoz, 1937ko azaroaren 9an, diktadoreak berak San Fernando Ohorezko Gurutzea eman zion herrialdeari, 1985. urtera arte bere armarrian eraman zuena. Diktadoreak hil arte eutsi zion jarrera berari, gizartean ematen ari ziren aldaketei eta aldarrikapenei muzin eginez. Horrela, eta kalean herri mugimenduek ozenki diktaduraren amaiera aldarrikatzen zuten bitartean, 1974ko abenduan Diputazioak seme kutuna izendatu zuen Francisco Franco.

Erreforma vs. Haustura

Aurrerago ikusiko dugunez, gerraosteko urteak atzean utzita, instituzio politikoen eta gizartearen sektore zabal baten arteko aldea izugarri handituz joan zen, benetako amildegi bihurtu arte. Euskal gizarte osoan bezala, nafar gizarte-oihal aberatsa eta anitza ehundu zen frankismoaren azken hamarkadan, eta langile- eta auzo-mugimenduak, euskararen aldekoa zein errepresioaren aurkakoa, protagonista bihurtu ziren urte horietan. Politika-esparruan ere bai. Alderdi errepublikazale historikoek indar gutxi izan zuten Nafarroa Garaian, ia ez ziren, eta ezker berri batek bete zuen hutsune hori. Europan zein mundu osoan sortu ziren ideologiei so egon ziren nafarrak ere, eta ezker borrokalaria izan zen, diktadurarekiko lotura guztiak apurtzearen alde azalduz, haustura demokratikoaren alde jardun zuena. 1975. urtera arte bederen, hurrengo zenbakietan landuko dugun garaia.

1975eko gertakariek amaiera ematen diote azterketa honi, nahiz eta agian data egokiena ez izan. Hurrengo urteak funtsezkoak izan ziren, garrantzi handikoak. Horiek guztiak aztertzeko, beste ikasturte bat gehiago beharko genuke, ordea. Gainera, diktadorearen heriotzak (azaroaren 20an) zein bi hilabete lehenago berak agindutako fusilamentuek (irailaren 27), nahikoa pisua badute gure historiaren zorigaiztoko parentesi hori ixteko. Hor ikusten baitugu diktadurak une oro bere izaera bortitzari eutsi egin ziola. Erailtzen sortu zen diktadura erailtzen ere amaitu zen, diktadorearekin batera berak sortutako elementu guztiak desagertuko ez baziren ere. Hor ireki zen parentesia hurrengo baterako utzi beharko dugu.

Testua: Patxi Abasolo López

Ezkaba aldizkaria, 2018ko urria, 258. zka.

Aventuras de la razón en tiempos de cerrazón

Esta semana estamos analizando las nuevas ideas que proporcionaron los ilustrados en el siglo XVIII. Como nos cuenta Galeano, la enciclopedia francesa, L'Enciclopédie, marcó con su sello el Siglo de las Luces. El Papa de Roma mandó quemarla y dictó la excomunión de quien tuviera algún ejemplar de obra tan blasfema. Pese a haber pasado ya dos siglos y medio, este profesor de Historia y gran parte de su alumnado no han podido dejar de asombrarse con la invitación a seguir pensando que el escritor uruguayo nos dejó por escrito en su libro Espejos: una historia casi universal*, y que hemos podido disfrutar en euskera gracias a la traducción realizada por Txalaparta en 2013. Veamos, pues, algunas de aquellas definiciones:

   Autoridad: Ningún hombre [ni mujer, digo yo] ha recibido de la naturaleza el derecho de mandar sobre otros [y otras].

   Censura: No hay nada más peligroso para la fe, que hacerla depender de una opinión humana.

   Clítoris: Centro del placer sexual de la mujer.

  Hombre: El hombre [y la mujer, sigo diciendo yo] no vale nada sin la tierra. La tierra no vale nada sin el hombre [y sin la mujer].

  Esclavitud: Comercio odioso, contra la ley natural, en el que unos hombres compran y venden a otros como si fueran animales.

   Orgasmo: ¿Existe algo que merezca tanto ser logrado?

 ¿Qué os ha parecido? Pues sí, los veintisiete volúmenes de la Enciclopedia se publicaron entre los años 1751 y 1772. Harriturik? Askotan ematen du kaskagogor aroa ez dela inoiz betiko joango, ezta?

* Siglo XXI, 2008, págs. 166-167.

Mendillorriko Gazte-zaharren Eguna 2018

Gogoratu, 35 urte baino gutxiago izanez gero, heldu batekin etorri behar.

Galeano, "Askeen erresuma"

Atzoko saioetan merkataritza triangeluarra landu genuen, esklabo beltzen trafikoa, Kapitalaren eta Burgesiaren goraldiaren atzean zegoen zorigaiztoko jarduera ekonomikoa. Goiz osoa eman genuen Eduardo Galeanoren Ispiluak: Mundu ia ororen historia-rekin (Txalaparta, 2013). Hona hemen Brasilen ihes eginiko esklaboen babeslekuak, quilomboak, pertsona libreak osatutako komunitateak.

Askeen erresuma

Palmaresko quilomboa, Brasilgo handiena eta erresistenteena.

Hamazazpigarren mende osoan gertatuta.   

   Onddoak bailiran sortzen dira ihes eginiko esklaboen babeslekuak. Brasilen, quilombo esaten diete. Komunitte esan nahi du hitz afrikar honek, nahiz eta arrazakeriak itzulita nagikeria, kalapita edo putetxea izan.

   Palmaresko quilombo hartan, esklabo izanikoak aske bizi dira, jabe eta azukre larderiatsu barik asek, ez baitu honek ezer hazten uzten. Denetarik laboratzen dute, eta denetarik jaten. Euren jabeen egunekoa itsasontzietatik dator. Eurena, lurretik. Afrikar erako euren burdinolek aitzurrak, pikatxoiak eta palak ematen dizkiete lurra lantzeko, eta aiztoak, aizkorak eta lantzak hura defenditzeko.

Construcción de identidad de género

Egun on! Hoy vamos a dejar un poco de lado los manuales de Historia, para empezar con una clase de 5 minutos que debería darse simultáneamente dentro y fuera del aula. On y va!

"La construcción de la identidad de género es de todos y todas, no es solamente de las personas trans, todos construimos nuestra identidad de género todos los días; y esto es un proceso interno, una experiencia interna e individual".

Emakume gaiztoak, Lizarra 1620 - Hondarribi 2018

Berria-n idatzitako artikuluan dioenez, Amaia Nausia historialaria ez dute ezustekoan harrapatu aurten Hondarribin izandako gertakari tamalgarriek; bere ustez, horrek islatu duen bakarra da emakumeek mendeetan irentsi duten mezua oraindik ez dutela haien sabeletatik bota. Ezagu dezagun Lizarrako Grazian Elizalde alargunaren auzia, 1620an Auzitegiak zigortua.

Emakume onak

Emakume errepublikanoak 1936an

"Gaztea zelarik Graciana Elizalde alargun gelditu zen. Txikitatik ezagutzen zuen Dionisio, Lizarrako auzo berean hazi ziren. Gracianaren senarra hil zenean Dionisio maitasunez beteriko hitzekin gerturatu zitzaion eta handik gutxira haien artean pasioa piztu zen. Graciana haurdun gelditu zen eta Dionisiok zin egin zion laster elkarrekin etxe bat erosiko zutela. Arazo bakarra zegoen, Dionisio ezkonduta zegoen. Berehala Dionisioren emazteak Nafar Auzitegietara jo zuen bere senarra beste emakume batekin zebilela salatzeko. Auzitegiari Dionisiok aita eta etxeburu bezala zituen betebeharrak betearaztea eskatu zion eta, horri uko eginez gero, bekatuan bizi ziren maitaleek zigor gogorra jasotzea eskatu zuen. Auzokideek laster Gracianaren kontra jo zuten, haien ustetan bera zen erruduna eta Dionisio biktima; lekukoek Erresumako Fiskalari gizona Gracianarengatik sorginduta zegoela adierazi zioten. 1620. urteko uztailaren 16an Auzitegiak biak zigortu zituen; Dionisio etxe familiarrera itzultzera behartu zuen eta Graciana, errudun nagusia, «lotsa publikoa» jaso ondoren Erresumatik kanporatua izatea inposatu zuen. Udarako merkatu egun batean Graciana biluzi egin zuten, asto baten gainean eseri eta Lizarrako kale nagusietatik paseatu zuten bere bekatua zein zen oihukatuz. Kaleak lizarratarrez bete ziren, emakumeak lehen ilaran kokatu ziren, «emagaldu», «sorgin» eta «madarikatu» bezalako irainak alargunari botatzeko. Zera adierazi nahi zuten argi eta ozen: hura zela bide zuzenetik ateratako emakume bat, beraiek berriz emakume onak.

Laurehun urte ondoren asteburu honetan Hondarribiko irudiak bilakatu dira protagonistak. Hauek ikustean halabeharrez Gracianak eta historian zehar bera bezalako milaka emakumek jazarritako «lotsa publiko» horiek etorri zaizkit burura; ez baimendutako jokabide sexuala erakusteagatik baztertutako emakumeak, suan erretako sorginak edo 1936ko altxamendu militarraren ondoren gure kaleetatik erdi biluzik eta ilea moztuta bortizki jipoitutako emakume errepublikanoak. Laburbilduz, gizarte patriarkalak guretzako markatutako bidetik ateratako emakume horiengan guztiengan pentsatu dut. Asko harritu egin dira Hondarribiko kaleetan plastiko beltzen atzean eta lehenengo ilaretan emakume gazteak ikustean. Agian 2018. urteak feminismoaren mugimenduarentzat suposatu duen indarberritzeak egin du Hondarribian gertatutakoak ezustekoan harrapatzea, baina egia esanda honek islatzen duen bakarra da mendeetan irentsi dugun mezua oraindik ez dugula gure sabeletatik bota. Hori da patriarkatuak mendeetan lortu duena, kasu askotan gu izatea gure borrerorik gogorrenak. 1620. urteko udaran Lizarrako emakumeek Gracianaren kontra oihukatzean egin zuten bezala, kasu honetan Jaizkibeleko emakumeak behar bezalako emakume onak ez direla agerian utzi nahi dute batzuek.

[...] Tradizioz jasotako rola alde batera uztea erabakitzen badugu berehala oroitaraziko digute hori onartezina dela, emakume onen aurrean emakume gaiztoak garela.

Despedida del Che a sus hij@s

Abian gara. Ikasturte berria dugu Mendillorri BHIn zein auzoan; un curso más para crear puentes entre las cuatro paredes del aula y todo un barrio con mil y una experiencias de las que aprender. En esta ocasión quiero dejaros con Che Guevara y las que serían sus últimas palabras para con sus hijas e hijos: "Crezcan como buenos revolucionarios, aprendan mucho". Izan gaitezen zintzoak, eta burua astindu!

Últimos consejos a su hija Hilda

Has de saber que sigo lejos y que estaré mucho tiempo alejado de ti, haciendo lo que pueda para luchar contra nuestros enemigos. No es que sea gran cosa pero algo hago, y creo que podrás estar siempre orgullosa de tu padre, como yo lo estoy de ti.

Acuérdate que todavía faltan muchos años de lucha, y aun cuando seas mujer tendrás que hacer tu parte en la lucha. Mientras, hay que prepararse, ser muy revolucionaria, que a tu edad quiere decir aprender mucho, lo más posible, y estar siempre lista a apoyar las causas justas. Además, obedece a tu mamá y no creerte de todo antes de tiempo. Ya llegara eso.

Debes luchar por ser de las mejores en la escuela, mejor en todo sentido, ya sabes lo que quiero decir: estudio y actitud revolucionaria, vale decir: buena conducta, seriedad, amor a la Revolución, compañerismo, etc. Yo no era así cuando tenía tu edad, pero estaba en una sociedad distinta, donde el hombre era el enemigo del hombre. Ahora tu tienes el privilegio de vivir otra época y hay que ser digno de ella.

Carta a su hija Hilda. Febrero 15 de 1967.

Ernesto Che Guevara. Obras. 1957-1967.

Tomo II. Pág 694. Casa de las Américas. La Habana, 1970.

Publicado en: Periódico EL MUNDO, 16 de octubre, 1967: 4C.

BOHEMIA, 59(42):99, 20 de octubre de 1967.

Carta a sus hijos e hijas

Su padre ha sido un hombre que actúa como piensa y, seguro ha sido leal a sus convicciones.

Crezcan como buenos revolucionarios. Estudien mucho para poder dominar la técnica que permite dominar la naturaleza. Acuérdense que la Revolución es lo importante y que cada uno de nosotros, solo, no vale nada.

Sobre todo, sean siempre capaces de sentir en lo más hondo cualquier injusticia cometida contra cualquiera en cualquier parte del mundo. Es la realidad más linda de un revolucionario.

Hasta siempre hijitos, espero verlos todavía. Un beso grandote y un abrazo de papá.

Carta a sus hijos.

Ernesto Che Guevara. Obras. 1957-1967.

Tomo II. P. 696. Casa de las Américas. La Habana, 1970.