Memoria duten komikiak 2019 Cómics con Memoria

Mendillorri BHI está participando en el proyecto Escuelas con memoria puesto en marcha por el Departamento de Educación y la Dirección General de Paz, Convivencia y Derechos Humanos, con el objetivo de generar un trabajo en red en torno a la memoria histórica, aprovechando los distintos lugares de memoria que existen en la Alta Navarra, como la cárcel de Ezkaba o el Parque de la Memoria de Sartaguda. Además de los cursos de formación al respecto y las salidas a esos lugares de la Memoria, desde el Departamento de Geografia e Historia hemos puesto en marcha el Txoko Informativo "Memoria e Historia" situado a la entrada del centro, con el objetivo de llegar también al resto del profesorado y alumnado.

En esta ocasión, con el proyecto "Memoria duten komikiak-Cómics con memoria", vamos a dar un paso más, abriendo de par en par las puertas de Mendillorri BHI para que podamos confluir alumnado, profesorado, personal administrativo y de servicio, familias y vecindario en torno a un espacio que posibilite la reflexión sobre la importancia de la memoria como herramienta de aprendizaje educativo, dentro y fuera de las aulas.

Durante dos semanas (del 4 al 15 de febrero), a la hora del recreo y las tardes del lunes y miércoles, tendremos la oportunidad de disfrutar de una selección de 50 cómics procedentes de las bibliotecas públicas de Iruñea, con servicio de préstamo incluido, la gran mayoría relacionados con la Guerra Civil española y posterior dictadura franquista, además de otros títulos relacionados con temas como la persecución política, el holocausto o figuras como Robert Capa o Tina Modotti.

El 13 de febrero tendremos la ocasión de conversar con Belatz sobre su último trabajo publicado, la novela gráfica El tesoro de Lucio.
Animatu, parte hartu... astindu burua!!

I. Mundu Gerraren ondorioak: Versallesko Ituna

Errepaso eguna izanen dugu gaur DBHko 4. taldeetan: Inperialismoa eta I. Mundu Gerra. Hona hemen "Alemaniari ordainarazi" dokumentala, oso aproposa Versallesko Itunak suposatu zuena baloratu ahal izateko, II. Mundu Gerraren hazia erein zen eszenatokia hain zuzen.

Gaztetxeak: "Beti gazte ez, baina beti berria"

Argazkia: Diario de Noticias

Zailtasunak zailtasun, gaztetxeen mugimenduak indartsu jarraitzen du, eredua etengabe berritzen. Berriro okupatu zuten atzo Iruñeko Maravillas gaztetxea, manifestazio jendetsu bat egin eta gero. Eta berriro ere, gaur goizean, polizia sartu egin da. Azala eta hamar orrialde eskaini dizkio gaur Berriak gaztetxeen mugimenduari. Beraz, lehenik eta behin, eta lehenbailehen, utzi ordenagailua edo mugikorra eta zoaz ale bat erostera; burua janztearekin batera, euskarazko egunkaria sustatzeko aukera polita duzu eta.

Ezin ez baduzu edo igandea joan bazaizu, hona hemen Maider Galardik idatzitako artikulua. Kazetariak diozkunez, gaztetxeek 1980ko hamarkadan izan zuten gorakada eta, ordutik, belaunaldiz belaunaldi, hainbat gaztek kudeatu dituzte gune horiek. Orain beste loraldi bat dagoela diote eragile batzuek, baina ohar egin dute gaztetxeen kontzeptua zabaldu behar dela.

Beti gazte ez, baina beti berria

Orain ia 55 urte, 1965ean ireki zituen ateak Euskal Herriko lehen gaztetxeak: Larrabetzuko Hori Baik (Bizkaia). Loraldia, ordea, 1980ko hamarkadan etorri zen. Orduan okupatu zituzten Bilboko gaztetxea, Gasteizkoa, Gipuzkoan Azkoitikoa eta Andoaingoa, eta Altsasukoa (Nafarroa), besteak beste. Batzuek iraun dute urte horietan guztietan, bakar batzuk desagertu dira, eta beste batzuk, berriz, itxiarazi egin dituzte. Badira ordutik sortutako gaztetxe berriak ere. Are, duela hamar urte baino 30 bat gaztetxe gehiago zenbatu ditu BERRIAk. Iraunda ere, belaunaldiz belaunaldi pasatu dute gazteek legatua. Hortaz, aldiro eraberritu dira gaztetxeak. Nork okupatzen duen gunea, horrek ematen baitio izaera gaztetxeari. Horregatik, antzeko joerak errepikatu arren, tokiko berezitasunei erreparatu behar zaiela uste dute Iñaki Carro Bilboko Okupazio Bulegoko abokatuak eta Zigor Oleaga Gasteizko gaztetxeko kide ohiak. Edonola ere, haien iritziz, azken boladan gaztetxeek bilakaera bat izan dute, bai parte hartzean, bai izaeran.

Iruñeko Maravillas gaztetxearen itxierak kalera atera ditu berriz ere gaztetxeen aldarriak —2017an egin zituzten azkenekoz Euskal Herriko gaztetxeen topaketak, Arrotxapeko gaztetxean, Iruñean—, eta mahai gainean jarri du auzia. Euskal Herriko hainbat gaztetxek bat egin zuten atzo Iruñean egindako protestarekin. Ez da gaztetxe bat, mundua ulertzeko modu bat baizik leloa erabili dute egunotan Maravillasi babesa adierazteko. Eta horixe da, Oleagaren ustez, gaztetxea gaztetxe egiten duena: «Ikusarazten dute beste eredu bat, ez dena bateragarria jendarte patriarkal eta kapitalistarekin. Txikitasunetik gauzak egin daitezkeela erakusteko modu bat da».

Joan den urtean, Gasteizko gaztetxeak 30 urte bete zituen, eta urte horietako historia biltzen duen liburu bat kaleratu zuten, «komungrafia bat». Idazketa prozesuan parte hartu du, hain zuzen ere, Oleagak. Belaunaldi diferenteetako kideekin elkartu, gaztetxeko artxiboetan bilatu, eta prentsako albisteak bildu dituzte liburua osatzeko, eta ohartu dira gaztetxeak ibilbide zikliko bat izan duela. Are, boladaka, asanbladak izan dituen eztabaidak eta aurre egin beharreko oztopoak ere antzekoak izan direla: husteko arriskua, familia politiko diferenteen arteko ika-mikak, asanbladako botere harremanak...

Egun ere igarri du gaztetxeen arteko aldea: «Loraldi txiki bat egoteaz gain, badira proposamen eta ildo berrituak. Batzuk ohiko koordenatuetan mantentzen dira; beste batzuek, berriz, badituzte proposamen berriak: langile klasea dela, komunala dela, sorkuntza dela... Hor dagoen mugimendua interesgarria da, eta adi erreparatzekoa. Eztabaida berri horiek modu eraikitzailean landu beharko lirateke, ez botere logiketan». Carrok ere bat egin du gaztetxeen izaeraren inguruko hausnarketa horrekin: «Bi fenomeno daude. Batetik, joera politiko konkretuekin lotu dira gaztetxeak, eta gero eta gehiago dira beren burua zentro sozial okupatu izendatzen dutenak. Bestetik, badira gaztetxe batzuk tresna politiko gisa dituztenak, eta beste batzuk espazio kultural eta autogestionatu gisa hartzen dituztenak». Hala ere, uste du joera nagusia dela gaztetxeak kulturgune bihurtu direla: «80ko hamarkadan politizatuagoak zeuden. 90eko hamarkadan gainbehera egon zen, eta azken urteetan egon da gorakada bat, baina kulturari lotuagoa».

Gaztetxe izena ez duten hainbat gune okupatu eta autogestionatu daude gaur egun Euskal Herrian: Sestaoko Txirbilenea eta Santurtziko Mamariga Bizkaian, Lasarte-Oriako Elebeltz Gipuzkoan, Atharratzeko Prefosta Zuberoan... Baina, ideologia politikoaz harago, Carrok uste du gaztetxeen izaeraren auzia lotuagoa dagoela gune horien erabiltzaileen adinarekin eta belaunaldi diferenteetako kideak elkartzearekin: «Errealitate baten ondorio da; gune okupatuetan adin guztietako jendea ibil daiteke».

Gaztetxeak, norentzat?

Beraz, gaztetxeetako jarduna adinak determinatzen duen, eztabaida piztu da azkenaldian. «Jendeak esango du adin guztietakoak elkartzen direla gaztetxeetan, ados, baina agian ez da helduentzako eremua. Horregatik diot gune okupatuak izan daitezkeela zabalagoak, eta hausnarketa plazaratu behar dela», adierazi du Carrok. Edonola ere, aitortu du beharrezkoa dela gazteek ere beren espazio propioak izatea. Bat egin du Oleagak: «Gazte mugimenduak sortu zituen gaztetxeak, eta izenak berak adierazten du izaera hori, baina garaia da problematizatzekoa, eta beste eremu eta adinetara hedatzea autogestioaren ideia hori».

Komunitatearentzat erabilgarriak diren espazioak sortzea da lehentasuna, Oleagaren ustez, eta, horregatik, uste du beharrezkoa dela zenbait subjekturi gaztetxeetako ateak irekitzea: «Jende arrazializatuarena eta helduarena ere izan daiteke espazio hori. Bestalde, lehen, eremu maskulinizatuak ziren, eta emakumeek hartu dute lekua».

Hain justu, Pili Alvarez Joxemi Zumalabeko kideak ikerketa bat argitaratu zuen 2012an gaztetxeetan gertatzen ziren genero botere harremanen inguruan. Ikerketa haren arabera, nahiz eta gaztetxeak «gune askeagoak» izan eta batzarrek kutsu «horizontalagoa» eduki, genero rolen araberako botere harremanak nabari dira, eta lan banaketa ere sarri egiten da gaztetxeetan genero rol eta estereotipoen arabera. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako hamabost gaztetxetako kideek parte hartu zuten ikerketan; Alvarezek ondorioetan azpimarratu zuen gaztetxeak oraindik ere espazio maskulinizatuak direla, nahiz eta teorian espazio ez-sexista gisa izendatu. Halere, ikerlariak aitortu du gaztetxeek badutela nahia aurrez ezarritako harreman ereduak auzitan jartzeko.

Zazpi urte joan dira ikerketa egin zuenetik, eta, gaur egungo gaztetxeen egoera bertatik bertara ezagutu ez arren, Alvarezek uste du, oro har, botere harremanak nabari direla oraindik: «Beharbada, egia da ikuspegi feminista txertatuago dagoela, eta politikoki zuzena da horren inguruan hitz egitea, baina zalantza dut zein baliabide jartzen diren egoera eraldatzeko». Hala ere, azpimarratu du salbuespenak egon badaudela.

Oleagak ere aitortu du asanbladetako botere harremanak behin baino gehiagotan izan direla hizketagai liburua osatzen aritu direnean. Hala ere, uste du gaztetxeetako batzarrak aldiro eraberritzen direnez zailagoa dela hierarkia horiek «fosiltzea»: «Gaztetxearen berritzeko moduak baditu indargune bat eta ahulgune bat. Berritze modua ziklikoa da, eta dinamismoa ematen dio, baina, era berean, luzera gehiegi begiratzea saihesten du, etengabe aldatzen direlako kideak».

Horregatik, Oleagak oroitarazi du Gasteizko gaztetxea uztekotan ere izan direla behin baino gehiagotan. Batzuetan, jende faltagatik; beste batzuetan, berriz, transmisioa egiteko zailtasunagatik.

Parte hartzea, beherantz

Hain zuzen ere, Carrok uste du gaztetxeen mugimenduaren parte hartzea beherantz doala apurka. Haren aburuz, gero eta gaztetxe gehiago egoteak ez du esan nahi mugimendua osasuntsu dagoenik: «Joaten zarenean kontzertuetara, bai, ikusten duzu jendea badagoela. Baina zenbat elkartzen dira gunea atontzeko eta batzarretarako?».

Carroren iritziz, zaila da gaztetxeak egunero bizirik mantentzea. Oleagak uste du horrek beharko lukeela gaztetxe baten funtzioa: «Gaztetxeak irekita egon behar du». «Zertarako eduki eraikin oso bat okupatuta, ez bada biziarazteko?», gehitu du Carrok. Horren adierazle, abokatuak oroitarazi du duela zenbait hilabete Algortako (Bizkaia) Txorimalo gaztetxeko kideek batzarra egin zutela espazioa itxi ala ez erabakitzeko. Zabalik mantentzea erabaki zuten azkenean.

Elgetako (Gipuzkoa) gaztetxeak, bai, joan den martxoan itxi zituen ateak. 22 urtez irekita egon da, baina, besteak beste, eguneroko dinamiketan zegoen parte hartze txikiak eragin zuen asanbladak erabakitzea egitasmoa bertan behera uztea. Jai egun batekin amaiera eman zioten ibilbideari, eta, gero, udalari eman zizkioten giltzak.

Edonola ere, Carrok uste du ez dela gaztetxeen afera soilik: «Egun, militantzia kontzeptua diferentea da. Kontua ez da gizartea ez dagoela mobilizatuta. Kontua da astero bilerak egiteko formatu horrek ez duela funtzionatzen oro har». Ohar egin du, ordea: «Gaztetxeek eta gune okupatuek inplikazio handiagoa behar dute, eta orain zaila egiten da hori mantentzea».

Periferiatik erdigunera

Badira, halaber, erreferentzialtasuna lortu duten hainbat gaztetxe, eta horiek bizirik iraunaraztearen garrantzia azpimarratu du Oleagak:«Gasteizkoa okupatu zenean, bazterrekoa zen. Lortu du auzoaren parte izatea, erreferentzia izatea, eta beste proiektuekin bat egitea».

«Gaztetxeek erakusten dutenean funtzionatzen dutela, oldarraldia bortitzagoa da», ohar egin du Carrok. Azaldu du, ordea, gaztetxeen jarduera oztopatzeko beste «metodo» batzuk ere badirela: «Askori eskatzen diete zirkuitu elektrikoa ongi jartzeko, salatzen dituzte kutsadura akustikoagatik... Gaztetxeak ez dituzte bakean uzten».

Oztopoak oztopo eta aldaketak aldaketa, ordea, 130 gaztetxek baino gehiagok dituzte ateak irekita gaur egun Euskal Herrian. Eta guztiek dute helburu «txikitik eragitea», Oleagaren esanetan.

Iturria:

• "Beti gazte ez, baina beti berria"

Artikulu gehiago:

• "Autogestioa, hamaika aurpegi dituen borroka"
• "Kontrakultura sortzeko kultura"
• "Mapa bat mundu berriak amesteko"
• "Negoziazio baten kronika"

Sagardotegiko afaria, Gaztelumendik eta Eluntzek antolatua

Hona hemen aukera polita auzoaren zein auzoko taldeen alde egiteko; honetan Gaztelumendi konpartsak eta Eluntze dantza taldeak sagardotegiko afaria prestatu dute, poteoa eta dantzaldia barne, aurreratzean ere kultura-ekintza piloa sustatu ahal izateko. Animatu eta hartu zure txartela.

Iruñea frankismopean [IV]: Errepresioa, 1936-1939

Asesinatos, prisión, palizas, multas, quema de libros, robo de bienes, cortes de pelo, aceite de ricino, humillaciones públicas, vejaciones sexuales, trabajos forzosos, depuración en las administraciones públicas... hicieron que el miedo y el terror se extendiesen hasta el último rincón de nuestra ciudad.

Este espectáculo, capaz de llenar de espanto

Udaberririk ankerrena, Elkar, 2011

a los salvajes, era esperado gozosamente por

las señoras y señoritas de la aristocracia de

Pamplona. Ya de víspera, la noticia corría de

boca en boca; Mañana se mata en la

Ciudadela, a las seis de la mañana ¿Vienes?

Asistían a esos fusilamientos como si fueran

a una corrida de toros.

Iñaki Azpiazu

Iruñean 306 eraildako jaso ditu Nafarroako Memoria Historikoaren Dokumentu Funtsak, gehiago izan zitekeela jabeturik; horietatik 303 judizioz kanpoko erailketak izan ziren. Kopuruaren aldetik, zonalde xumeenek pairatu zuten errepresio handiena: Merced kaleak, Arrotxapea auzoak, Jarauta, Telleria, Caldereria eta Carmen kaleek. NMHDFren datu basean ikus daitekeenez, 1.014 lagun preso izan ziren (147 emakume), 159k errepresio ekonomiko eta laborala pairatu zuten, 15 lagunek torturak eta eraso fisikoak, 10 pertsonak (9 emakumek) genero erasoak eta beste 144k lekualdaketak. Aipatzekoa da Iruñetik kanpo izandako sarraskia, Valcalderan, non 1936ko abuztuaren 23an 52 preso kartzelatik atera eta Zaragozarako bidean fusilatu zituzten, Iruñean Sagrarioko Andra Mari Errealaren aldeko prozesioa burutzen zen bitartean. Iruñeko apezpikua zen Marcelino Olaecheak Diario de Navarra egunkarian gerra Gurutzadatzat aldarrikatzen zuen egun berean:

«No es una guerra la que se está librando; es una cruzada, y la Iglesia, mientras pide a Dios la paz y el ahorro de la sangre de sus hijos –de los que la aman y luchan por defenderla, y de los que la ultrajan y quieren su ruina-, no puede menos de poner cuanto tiene en favor de los cruzados».

Arestian irakurri bezala, handia da Nafarroan 1936tik 1939ra bitarteko epean preso izandako pertsonen kopurua. Eta, jakina, horiei Ezkabako gotorlekuko presoak gehitu behar zaizkie. NMHDFren datu baseko datuen arabera, 14.502 lagun izan ziren Iruñeko Herrialdeko Espetxean gatibutasun egoeran eta Ezkabako Gotorlekuko Presondegian preso. Bestalde, dokumentu gutxi dira bat-bateko atxilotze zentroetan, merindadeetako kartzeletan, polizia etxeetan eta antzekoetan gatibu izandako pertsonei buruz; hala ere, badakigu gutxienez 1.436 lagun izan zirela egoera horretan.

Jipoiak, isunak, liburuak erretzea, erbesteratuak, ondasunen lapurretak, ile mozketak, errizino-olioa, derrigorrezko lanak, eraso sexistak zirela eta, izua zabaldu zen edonon. Hona hemen Pedro Zapateroren eta Muguiro ahizpen testigantzak:

«Un día llegué a casa y estaba mi mujer llorando. Habían detenido en Jarauta a mi madre y se la habían llevau al centro de Falange, en Pozoblanco. Los requetés y dos falanges. A la pobre le dieron un pinta de aceite de ricino. Estaba el «Toíto», pequeño, con gafas, falangista, que cogía a la gente y les decía: «Venga que lo tienes que beber toíto»(todito). El «Toíto» se le quedó para siempre. Le dieron la pinta, la sentaron en una silla, empezó la mujer a hacer de vientre y a mearse: perdió el conocimiento, cogieron las tijeras, le cortaron todo el pelo, le dejaron en el cogote un mechón pequeño con una cintica roja y venga a bailar con una corneta y un tambor alrededor de ella, en el salón del orfeón. Mi madre, con un hijo muerto, otro desaparecido, yo continuamente detenido y apaleado, empezó a echar una chepa enorme y ya no levantó cabeza. Igual que mi mujer, que vivía espantada. Murieron de los disgustos. Yo creía que me iba a volver loco. Decidí marcharme al extrajero» (P. Zapatero).

“Llegó una caminoneta de requetés a las dos y media de la mañana. Uno de ellos, que era acomodador del Gayarre, lo conozco. Llevaban todos su buen santocristo y las pistolas colgando. Yo tenía 18 años. En el descansillo de la escalera todos a mi alrededor, me cortaron el pelo mientras me decían disparates. Registraron y tiraron todo y a mi hermanica Pepita de 13 años la estuvieron apuntando y amenazando y le entró el terror que se llenó de granos y la pobre se hinchó toda. Me dejaron un mechón delante y se fueron a la casilla donde cogieron a mi hermano. Yo, en medio de la desgracia, tuve suerte, porque a otras las metían en el túnel del Plazaola, donde el río, a media noche y allí les hacían otras cosas...” (Muguiro ahizpak).

Ricardo Urrizola izan da Iruñeko Artxibo Militarra arakatu duen lehenengo historialaria (ikusi Ezkaba, 253. zka). Bere ikerketa-lanak oso ongi erakusten digu Nafarroa Garaiko auzitegi militarren ohiko jarduna eta armadak gizartearengan zuen erabateko kontrola. Francoren edo Mugimenduaren aurka hitz egitea nahiko zen atxilotua izateko, zer esanik ez Iruñeko Gaztelu Plazan «Gora Euskadi askatuta!» oihukatu, edo preso politiko baten aldeko diru bilketa eginez gero.

Izen-abizenak zituzten errepresio bortitz hura pairatu behar izan zituztenek; borreroek ere bai, jakina. Fernando Mikelarenak Sin piedad liburuan so egin die 1936ko altxamendu militarraren ondotik batere errukirik izan ez zutenei, garbiketa politiko hura gauzatu zutenei: Aguila eskuadroia, Jose Moreno (La Perla Hotelaren jabea), Taberna okina, Lucio Arrieta, Silvio Isturitz Galarreta, Gregorio Apesteguia Arrotxapeko esne-saltzailea… (ikusi Ezkaba, 238. zka.). Luzea da Mikelarrenak osatutako erantzule, laguntzaile eta gauzatzaileen zerrenda, nahiz eta, seguraski, motz gelditu da.

Errepresioa, hala ere, esparru guztietara zabaldu zen, moral eta instituzioetara ere bai. Izan ere, Iruñeko Udala zein Diputazioan kaleratzeak eman ziren, eta hainbat udaletako alkate, zinegotzi eta funtzionario fusilatu zituzten. Depurazioa hasiera-hasieratik abiatu zen. 59 funtzionario kargugabetu zituzten, eta beste berrogeita hamabost udal langile zigortu. Nafarroako Foru Diputazioan ere, berrehun langile depuratu, kargugabetu eta zigortu zituzten, eta zifra horretatik lau bosten hiriburuan bizi ziren. Hezkuntza esparruan bereziki zorrotzak izan ziren zigorrak, herrialdeko irakasle guztiak ikertu egin baitzituzten, haien moralitatea, sinesmen erlijiosoak eta joera politikoak. Osotara, 229 maisu-maistra zigortu zituzten, hau da, % 22.

1939ko apirilaren 1ean azken gerra-partea zabaldu zen. Molaren hitzek ongi iragarri zuten urte horien eta hurrengo hamarkaden giro bortitza. Azken batean, bortizkeria eta errepresioa izango ziren une oro diktaduraren ardatzak:

«No hay aquí otro camino que llevar las cosas hasta el final, hasta el aplastamiento del adversario [...] ¿Parlamentar? Jamás. Esta guerra tiene que terminar con el exterminio de los enemigos de España [...] En este trance de la guerra yo ya he decidido la guerra sin cuartel [...] A los militares que han hecho armas contra nosotros, contra el ejercito, fusilarlos. Yo veo a mi padre en las filas contrarias y lo fusilo [...] El arte de la guerra yo lo definiría así: Es el medio de juntar veinte hombres contra uno y, a ser posible, matarlo por la espalda».

Testua: Patxi Abasolo López

Ezkaba aldizkaria, 261. zka., 2019ko urtarrila

Udaberririk ankerrena, Elkar, 2011

* Iruñea frankismopean [III]: "1936ko uztailean erreketeak prest"

Kuba: Erakusketa ("Cuba: Revolución Sexo-Diversa") eta Hitzaldia ("Los 60 años de revolución cubana y sus logros")

Hona hemen aukera polita Kubak bizi izandako prozesu historikoa aztertzeko. Ez galdu aukera!

Pepa y Pepe, la escalera cíclica de la violencia de género

Esta historia está basada en hechos reales. Pepa y Pepe son una pareja de 16 años que llevan dos o tres semanas saliendo. Llega el viernes y Pepe le manda un whassapp a Pepa...